Porozumienie procesowe (procesafspraak) to porozumienie między Prokuraturą a obroną dotyczące sposobu prowadzenia lub zakończenia sprawy karnej: obrona rezygnuje z określonych kroków proceduralnych, a oskarżenie zawęża zarzuty lub łagodzi żądanie kary. W holenderskim prawie karnym nie ma ogólnej podstawy prawnej dla takiego porozumienia . Jego dopuszczalność opiera się na wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2022 r. (ECLI:NL:HR:2022:1252), a sąd pierwszej instancji nigdy nie jest związany ustaleniami stron.
Ten ostatni punkt odróżnia porozumienie holenderskie od ugody. Strony mogą uzgodnić, o co będą wnioskować; o dalszym przebiegu sprawy decyduje wyłącznie sąd. Niniejszy artykuł określa, jakie wymogi Sąd Najwyższy musi spełnić, aby sąd mógł uwzględnić ugodę, jak ona działa w praktyce, co może zrobić ofiara i co pozostaje otwarte, jeśli sąd odstąpi od ugody.
Czym jest umowa procesowa, a czym nie jest
Istotą tego porozumienia jest wzajemność. Obrona zobowiązuje się do zaniechania określonych działań proceduralnych: wniosku o przesłuchanie kolejnych świadków, wstępnej obrony, kwestionowania konkretnych dowodów lub apelacji od już wydanego orzeczenia. W zamian oskarżyciel zawęża akt oskarżenia, wycofuje zarzuty lub z góry określa, jakiego wyroku będzie się domagać. Obie strony zyskują przewidywalność w sprawie, która w przeciwnym razie trwałaby latami.
Porozumienie nie może jednak doprowadzić do rozstrzygnięcia sprawy. Sąd musi sam odpowiedzieć na pytania zawarte w artykułach 348 i 350 Kodeksu postępowania karnego (Sv): czy wezwanie jest zasadne, a oskarżenie dopuszczalne, czy zarzut jest uzasadniony dowodami, czy udowodnione zachowanie stanowi przestępstwo, czy oskarżony ponosi odpowiedzialność karną i jaki powinien zostać wydany wyrok. Wspólne stanowisko stron to informacja, a nie wyrok, a sąd, który po prostu by je przyjął, nie wywiązałby się ze swojego zadania.
Obraz ustawowy: skodyfikowany jest tylko świadek współpracujący
Prawo holenderskie szczegółowo reguluje jedną formę negocjacji. Zgodnie z artykułami 226g i następnymi Kodeksu postępowania karnego, oskarżyciel może zobowiązać podejrzanego, że w zamian za zeznania w sprawie innego podejrzanego zażąda niższego wyroku. Takie porozumienie podlega kontroli legalności przez sędziego śledczego, zanim będzie mogło zostać zastosowane, i ma wąski zakres: obejmuje obietnicę dotyczącą żądania kary i nic więcej. Nasz artykuł na temat systemu świadków koronnych w Holandii opisuje, jak przebiega ta procedura.
Poza tym systemem nie ma ram prawnych. Brak takich ram nie czyni porozumień procesowych bezprawnymi; prokuratura ma swobodę decydowania o sposobie prowadzenia sprawy, a oskarżony może zrzec się praw proceduralnych. Brak tych ram oznacza jednak, że zabezpieczenia musiały wynikać z orzecznictwa, a sąd ponosi pełną odpowiedzialność za ich treść.
Czego wymaga Sąd Najwyższy
W wyroku z 27 września 2022 r. Sąd Najwyższy odmówił ustalenia ogólnych zasad dotyczących umów procesowych, uznając je za kwestię należącą do kompetencji ustawodawcy, a zamiast tego wskazał kwestie, na które sąd musi zwrócić uwagę. Sprowadzają się one do czterech kwestii, które wyrok musi uwzględnić.
Pierwszym z nich jest samo zrzeczenie się. W przypadku gdy pozwany zrzeka się prawa do obrony, zrzeczenie to musi być jednoznacznie stwierdzone i obwarowane zabezpieczeniami adekwatnymi do tego, czego się zrzeka. Pozwany musi mieć jasną informację o konsekwencjach i musi podjąć decyzję z pełną świadomością ich skutków. Co do zasady wymaga to obecności pozwanego na rozprawie; Sąd Najwyższy orzekł, że sąd nie uzasadnił w wystarczającym stopniu, opierając się na potwierdzeniu przez adwokata, pod nieobecność pozwanego, że ugoda została przyjęta.
Drugim wymogiem jest pomoc prawna. Pozwany musi skorzystać z pomocy prawnika w zawarciu ugody, co stanowi praktyczną gwarancję spełnienia pierwszego warunku. Prawo do adwokata wynika z art. 28 Sv oraz art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Trzecim elementem jest niezależność sądu. Sędzia, na podstawie akt sprawy i rozprawy, ocenia, czy wynik proponowany przez strony pozostaje w rozsądnym związku z wagą przestępstwa i osobą oskarżonego, i może narzucić inne rozwiązanie. Czwartym elementem jest pozycja osób trzecich, w szczególności ofiary, której interesy muszą zostać wzięte pod uwagę.
Sądy niższej instancji konsekwentnie stosowały te ramy. Sąd Apelacyjny w Arnhem-Leeuwarden zaakceptował ugodę w sprawie dotyczącej udziału w organizacji przestępczej, handlu narkotykami i prania pieniędzy, w której obrona wycofała sprzeciw wobec znacznie obniżonego wyroku (ECLI:NL:GHARL:2025:7005). Sąd Rejonowy Zeeland-West-Brabant postąpił podobnie w sprawie dotyczącej prania pieniędzy, fałszerstwa i marihuany, podkreślając, że sam nie był stroną ugody i że upewnił się, że udział był dobrowolny i świadomy (ECLI:NL:RBZWB:2025:6733).
Sprawa Muzeum Drentsa: umowy procesowe w praktyce
Najwyraźniejszym przykładem jest kradzież w Muzeum Drents w Assen. Wczesnym rankiem 25 stycznia 2025 roku skradziono Hełm z Cotofenesti, złoty hełm sprzed około 2,500 lat, oraz trzy dackie złote bransolety wypożyczone z Rumunii. 2 kwietnia 2026 roku Prokuratura Generalna ogłosiła, że hełm i dwie z trzech bransolet zostały odzyskane, w wyniku porozumienia zawartego z podejrzanymi w areszcie, którego celem było właśnie odzyskanie tych przedmiotów. Trzeciej bransolety nie odnaleziono.
Sąd Rejonowy w Północnej Holandii wydał wyrok 5 czerwca 2026 r. i skazał każdego z trzech oskarżonych na 47 miesięcy pozbawienia wolności. Uznał, że ugody spełniają wymogi i nie naruszają prawa do rzetelnego procesu, i uwzględnił je w swoim wyroku. Następnie obniżył karę całej trójki o jedną trzecią, z dwóch powodów: zwrotu przedmiotów oraz uchybień w śledztwie, w tym opublikowania zdjęć i pełnych nazwisk oskarżonych w mediach, zanim wyczerpano mniej dalekosiężne alternatywy.
W praktyce istotny jest szczegół, że obniżka została przyznana wszystkim trzem, w tym oskarżonemu, który nie zawarł żadnej ugody. To pokazuje zarówno zasięg, jak i ograniczenia tego instrumentu: sąd wykorzystał ugody jako drogę do rezultatu, który uznał za sprawiedliwy, ale rozdzielił korzyść według własnej oceny, a nie zgodnie z umową. Oskarżony, który zawiera ugodę, kupuje sobie pozycję oskarżyciela, a nie wynik.
Pozycja ofiary
Ofiara nie jest stroną porozumienia procesowego i nie ma prawa weta w tej sprawie. Nie oznacza to jednak, że pozostaje poza polem działania. Zgodnie z artykułem 51a Sv prokuratura musi traktować ofiarę właściwie i uwzględniać jej sytuację. Artykuł 51b Sv przyznaje dostęp do dokumentów z akt oraz prawo do ich uzupełnienia, a prawo do zabierania głosu na rozprawie jest zachowane niezależnie od ustaleń stron. Ofiara może również przyłączyć się do postępowania jako strona poszkodowana w celu dochodzenia odszkodowania.
Jeżeli porozumienie doprowadzi do całkowitego wycofania zarzutów przez prokuraturę, ofiara może wnieść skargę do sądu apelacyjnego na podstawie artykułu 12 Kodeksu postępowania karnego (Sv) na decyzję o umorzeniu postępowania. Ponieważ wyważenie interesów ofiary jest jednym z punktów, które sąd musi uwzględnić, ofiara, której stanowisko zostało zignorowane, ma argument odnoszący się do ważności samego porozumienia, a nie tylko do wyroku.
Jeżeli sąd nie zastosuje się do porozumienia
Sąd, który stwierdzi, że zrzeczenie się nie zostało dokonane dobrowolnie lub z pełną świadomością, lub że pozwany nie posiadał odpowiedniej pomocy prawnej, nie będzie uwzględniał umowy i rozpatrzy sprawę według zwykłych przepisów. Prawa do obrony, z których zrzeczono się, odżywają, dlatego ocena jest dokonywana przed skorzystaniem z umowy, a nie po jej wykorzystaniu. Sąd dokonuje tej oceny z urzędu; nie czeka, aż strona ją podniesie.
Sąd może również uznać umowę za ważnie zawartą, a mimo to nałożyć inny obowiązek, ponieważ proporcjonalność jest jego własnym osądem. W takim przypadku stosuje się zwykłe środki odwoławcze. Apelacja od wyroku sądu rejonowego podlega przepisom art. 404 Sv, a kasacja od wyroku sądu apelacyjnego na podstawie art. 427 Sv – w terminie określonym w art. 432 Sv. Argumentacja w apelacji zazwyczaj dotyczy uzasadnienia: że sąd nie podał wystarczających podstaw do odstąpienia od umowy lub że zastosował niewłaściwy test do zrzeczenia się.
Argument za i przeciw
Argumentem przemawiającym za tym jest pojemność. Sprawy karne, niezależnie od skali, trwają latami, zeznania świadków stają się trudniejsze z upływem czasu, a wartość wyroku skazującego maleje wraz z opóźnieniem. Porozumienie procesowe może skrócić ten czas, usuwając części sprawy, co do których strony w istocie nie kwestionują, i, jak pokazuje sprawa Muzeum Drentsa, może przynieść rezultaty, których nie udałoby się osiągnąć w procesie spornym.
Argumentem przeciwko jest to, że oskarżony w areszcie, któremu grozi długi wyrok i długie oczekiwanie, nie jest w stanie spokojnie rozważyć zrzeczenia się, a ustalenie prawdy leży w interesie publicznym, którego strony nie mogą między sobą negocjować. Oba te problemy są rozwiązywane, o ile w ogóle, za pomocą tego samego mechanizmu: sądu, który należycie bada zrzeczenie się i wypracowuje własną opinię na temat akt sprawy. To duży ciężar dla orzecznictwa, dlatego wciąż postuluje się jego kodyfikację. Nowy Kodeks postępowania karnego został przyjęty przez Senat 24 lutego 2026 r. i opublikowany w Biuletynie Ustaw 13 marca 2026 r., ale wchodzi w życie księga po księdze dekretem królewskim, więc obecne artykuły nadal obowiązują.
Jeśli zostanie Ci zaproponowana umowa procesowa
Potraktuj ofertę jako decyzję dotyczącą dowodów, a nie wysokości wyroku. Najpierw ustal, co faktycznie dowodzi akt sprawy bez kroków, z których byś zrezygnował, ponieważ wartość świadka, którego nie przesłuchasz, jest wartością sprawy, której nie będziesz prowadzić. Następnie ustal, co jest obiecane: żądanie wyroku jest stanowiskiem oskarżenia, a sąd może od niego odstąpić w dowolnym kierunku.
Sporządź umowę i załącz do niej poradę na piśmie i bądź obecny na rozprawie. Sąd Najwyższy uznał obecność za warunek praktyczny, aby sąd mógł się upewnić, że zrzeczenie się zostało dokonane świadomie, a nieobecność pozwanego ułatwia późniejsze podważenie umowy, również przez pozwanego. Sąd może wykorzystać ustalenia zawarte w aktach sprawy karnej .
Jak możemy pomóc
Doradzamy podejrzanym, którym zaproponowano ugodę procesową, w zakresie jej wartości, negocjujemy jej warunki z Prokuraturą Generalną i dbamy o to, aby zrzeczenie się praw i towarzysząca mu opinia zostały zarejestrowane, aby sąd mógł je ocenić. Reprezentujemy również ofiary, których interesy ucierpiały na skutek takiej ugody. Zachęcamy do kontaktu w celu omówienia Państwa sprawy.
PYTANIA I ODPOWIEDZI
Jakie środki prawne są dostępne, jeśli sędzia odstąpi od porozumienia procesowego?
Jeżeli sędzia zdecyduje się nie zastosować do warunków ugody procesowej, zarówno podejrzany, jak i Prokuratura mogą skorzystać ze standardowych środków odwoławczych. Mogą odwołać się od wyroku sądu rejonowego na podstawie art. 404 Sv, a od wyroku sądu apelacyjnego wnieść kasację do Sądu Najwyższego na podstawie art. 427 Sv, w terminie określonym w art. 432 Sv. W trakcie tych odwołań strony mogą argumentować, że sędzia nie rozpatrzył ugody w sposób należyty lub nie przedstawił wystarczającego uzasadnienia dla odstąpienia od niej.
Czy ofiara może wnieść sprzeciw wobec porozumienia procesowego, które wpływa na jej interesy?
Ofiary nie mają formalnego prawa weta do zablokowania porozumienia procesowego. Jednakże Prokuratura Generalna jest prawnie zobowiązana do rozważenia interesów ofiary podczas negocjacji. Ofiary mogą skorzystać z prawa do wypowiadania się w sądzie, dołączyć do sprawy jako strona poszkodowana w celu dochodzenia odszkodowania oraz uzyskać dostęp do akt sprawy. Jeśli prokuratura wycofa zarzuty w ramach porozumienia, ofiara może złożyć skargę na podstawie artykułu 12 Kodeksu postępowania cywilnego (WvSv) do Sądu Apelacyjnego.
Jakie są konsekwencje naruszenia wymogu dobrowolności?
Jeżeli sędzia stwierdzi, że podejrzany nie wyraził dobrowolnej i świadomej zgody na warunki umowy lub nie zapewnił sobie odpowiedniej pomocy prawnej, ugoda procesowa zostanie uznana za nieważną. Sędzia całkowicie zignoruje ugodę, a sprawa karna będzie toczyć się zgodnie ze standardowymi zasadami proceduralnymi, gwarantującymi podejrzanemu zachowanie wszystkich przysługujących mu pierwotnie praw do obrony.
Czy sędzia może unieważnić umowę procesową z własnej inicjatywy?
Tak. Sędzia orzekający w pierwszej instancji ma niezależny obowiązek zapewnienia, że postępowanie spełnia wymogi rzetelnego procesu. Sędzia musi z urzędu ocenić, czy ugoda procesowa została zawarta dobrowolnie i z udziałem właściwego pełnomocnika. Jeśli te warunki nie są spełnione, sędzia może i musi unieważnić ugodę bez oczekiwania na wniosek stron.
W jaki sposób Prokuratura Generalna udowadnia, że udzielono pomocy prawnej?
Prokuratura może bronić się przed zarzutami o niewystarczającą pomoc prawną, przedstawiając konkretną dokumentację. Obejmuje to powołanie się na oficjalne raporty policyjne (proces-verbalen), wezwania, korespondencję z Radą Pomocy Prawnej oraz szczegółową dokumentację potwierdzającą aktywne działania mające na celu poinformowanie podejrzanego o jego prawach i zapewnienie mu dostępu do adwokata.
Czy umowa procesowa może pozostać częściowo ważna, jeśli jeden z jej elementów zostanie unieważniony?
Sąd ocenia umowę jako całość. Jeżeli jeden element nie spełnia wymogów, na przykład ze względu na to, że zrzeczenie się praw nie zostało dokonane z pełną świadomością jego konsekwencji, sąd może pominąć ten element, a jednocześnie uwzględnić pozostałą część, pod warunkiem że możliwe jest rozdzielenie poszczególnych części. W przeciwnym razie umowa zostaje całkowicie zignorowana, a sprawa toczy się zgodnie ze zwykłymi przepisami.
Czym jest umowa procesowa w holenderskim prawie karnym?
Jest to porozumienie między Prokuraturą Generalną a obrońcą, na przykład dotyczące zawężenia aktu oskarżenia lub sformułowania łagodniejszego żądania kary, w zamian za rezygnację obrony z określonych czynności proceduralnych. Sąd nie jest nim związany.
Czy istnieje konkretne prawo regulujące umowy procesowe?
Wyraźne ramy ustawowe są bardzo ograniczone. Jedyny skodyfikowany przepis dotyczy systemu świadków koronnych w artykułach 226g i następnych Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym podejrzany składa zeznania w zamian za żądanie niższego wyroku, pod warunkiem kontroli legalności przez sędziego śledczego.
Czy porozumienia procesowe bez ustaleń dotyczących świadków są nadal dopuszczalne?
Tak. Chociaż w Kodeksie postępowania karnego nie ma ogólnej podstawy prawnej dla szerszych porozumień procesowych, które nie obejmują podejrzanego występującego w roli świadka, brak skodyfikowanych przepisów nie czyni ich niedopuszczalnymi, a sądy holenderskie opracowały ramy prawne, które je uwzględniają.
Które orzeczenie Sądu Najwyższego określiło ramy dla ugód procesowych?
Sąd Najwyższy Holandii w wyroku HR 2022:1252 określił ostateczne ramy oceny umów procesowych.
