Prawem właściwym dla umów międzynarodowych jest krajowy system prawny regulujący daną umowę: sposób jej interpretacji, co uznaje się za naruszenie, jakie ograniczenia odpowiedzialności obowiązują oraz sposób obliczania odszkodowania. Strony mogą same wybrać to prawo w umowie. W przeciwnym razie rozstrzyga za nie rozporządzenie Rzym I, a w przypadku transgranicznej sprzedaży towarów często stosuje się dodatkowo Konwencję Wiedeńską o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów. Wybór prawa nie jest równoznaczny z wyborem sądu, a umowa, która reguluje tylko jedno z tych dwóch zagadnień, jest zaledwie w połowie gotowa.
Co oznacza prawo właściwe i czym różni się od jurysdykcji
Prawo prywatne międzynarodowe odpowiada na dwa odrębne pytania. Pierwsze dotyczy tego, który sąd jest właściwy do rozpatrzenia sporu (jurysdykcja, czyli w języku niderlandzkim rechtsmacht). Drugie dotyczy tego, jakie prawo krajowe sąd ten musi zastosować do istoty sprawy (prawo właściwe, czyli toepasselijk recht). Te dwa pytania mają swoje własne zasady, własne regulacje i własne odpowiedzi. Sąd holenderski może być w pełni właściwy do rozpatrzenia sprawy podlegającej prawu niemieckiemu, a sąd niemiecki może zastosować prawo holenderskie. Zgoda na rozstrzyganie sporów przez sąd w Rotterdamie nie mówi zatem nic o tym, czy umowa podlega prawu holenderskiemu.
To rozróżnienie ma znaczenie z punktu widzenia prawa handlowego, ponieważ obowiązujące prawo rozstrzyga kwestie determinujące wartość roszczenia. Kwestie, czy klauzula karna obowiązuje, czy wykluczenie odpowiedzialności za szkody następcze jest wykonalne, jak długi jest okres przedawnienia, czy strona może wypowiedzieć umowę z powodu drobnego naruszenia oraz co i przez kogo należy udowodnić – to wszystko kwestie prawa materialnego. Dwa sądy stosujące dwa różne przepisy krajowe do tego samego zestawu faktów mogą dojść do zasadniczo odmiennych rozstrzygnięć w odniesieniu do tej samej umowy.
W Unii Europejskiej prawo właściwe dla zobowiązań umownych określa rozporządzenie (WE) nr 593/2008, znane jako rozporządzenie Rzym I. Ma ono zastosowanie uniwersalne: prawo, które wskazuje, stosuje się niezależnie od tego, czy jest prawem państwa członkowskiego, czy nie, zatem sąd holenderski stosujący rozporządzenie Rzym I może ostatecznie zastosować prawo Anglii, Szwajcarii lub Japonii. Dania nie jest związana rozporządzeniem Rzym I i nadal stosuje Konwencję Rzymską z 1980 roku, która przynosi podobne, choć nie identyczne skutki.
Wybór prawa przez siebie: artykuł 3 Rozporządzenia Rzym I
Artykuł 3 Rozporządzenia Rzym I daje stronom transakcji handlowych szeroką swobodę wyboru prawa właściwego dla ich umowy. Wybór musi być dokonany wyraźnie lub jasno wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą wybrać prawo kraju niezwiązanego z transakcją, mogą wybrać różne prawa dla różnych części umowy oraz mogą zmienić wybrane prawo w późniejszym terminie w drodze porozumienia.
Klauzula wyraźna jest zawsze lepsza od dorozumianej. Sądy akceptują dorozumiany wybór, jeśli umowa jest sporządzona w terminologii jednego systemu prawnego, odwołuje się do konkretnych przepisów krajowych lub zawiera klauzulę wyłącznej jurysdykcji sądów jednego kraju; jednak odczytanie wyboru na podstawie takich wskazań wymaga rozprawy, przeprowadzenia dowodów i poniesienia kosztów, a wszystko to zostałoby pominięte w jednym zdaniu umowy.
Nawet w przypadku ważnego wyboru obowiązują dwa ograniczenia. Jeżeli wszystkie pozostałe elementy sytuacji znajdują się w jednym kraju, wybór prawa obcego nie może uchylić bezwzględnie obowiązujących przepisów tego kraju. Jeżeli wszystkie pozostałe elementy znajdują się w Unii Europejskiej, wybór prawa spoza UE nie może uchylić bezwzględnie obowiązujących przepisów UE wdrożonych w danym państwie. To właśnie zapobiega unikaniu przez transakcję wyłącznie holenderską prawa holenderskiego lub europejskiego poprzez klauzulę wyboru prawa odległej jurysdykcji.
Które prawo ma zastosowanie, jeśli nie wybrałeś żadnego?
Artykuł 4 Rozporządzenia Rzym I dostarcza odpowiedzi w przypadku braku regulacji w umowie, wymieniając rodzaje umów, zanim odwoła się do ogólnego kryterium. Umowa sprzedaży towarów podlega prawu kraju, w którym sprzedawca ma miejsce zwykłego pobytu. Umowa o świadczenie usług podlega prawu kraju, w którym usługodawca ma miejsce zwykłego pobytu. Umowa dotycząca nieruchomości podlega prawu kraju, w którym znajduje się nieruchomość, a umowa franczyzy lub dystrybucji – prawu kraju, w którym franczyzobiorca lub dystrybutor ma miejsce zwykłego pobytu.
Jeżeli umowa nie mieści się w żadnej z tych kategorii lub mieści się w więcej niż jednej, podlega prawu kraju, w którym strona, która ma dokonać świadczenia charakterystycznego, ma miejsce zwykłego pobytu. Świadczenie charakterystyczne ma charakter niepieniężny: wspólną cechą każdej umowy jest zapłata ceny, a zatem to dostawa, usługa, licencja lub transport charakteryzują umowę. W przypadku spółki miejsce zwykłego pobytu oznacza jej główny zarząd; w przypadku oddziału lub agencji zawierającej umowę – miejsce, w którym znajduje się ta jednostka organizacyjna.
Istnieje możliwość ucieczki. Jeżeli ze wszystkich okoliczności jasno wynika, że umowa jest w sposób oczywisty ściślej związana z innym państwem, stosuje się prawo tego państwa. Jest to istotny wyjątek, a nie zachęta do ponownego ustalania łącznika, i sądy stosują go oszczędnie. Jeżeli nie można w ogóle zidentyfikować świadczenia charakterystycznego, umowa podlega prawu państwa, z którym jest najściślej związana.
Granice wyboru prawa: konsumenci, pracownicy i nadrzędne przepisy bezwzględnie obowiązujące
Wybór prawa właściwego nigdy nie pozbawia konsumentów i pracowników ochrony wynikającej z prawa, które obowiązywałoby bez niego. W przypadku umów konsumenckich, artykuł 6 Rozporządzenia Rzym I stanowi, że jeżeli przedsiębiorca prowadzi działalność w kraju, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu, lub kieruje ją do tego kraju, konsument zachowuje korzyści wynikające z bezwzględnie obowiązujących przepisów tego kraju, niezależnie od postanowień umowy. Holenderski sklep internetowy prowadzący sprzedaż w Belgii nie może posłużyć się wyborem prawa holenderskiego, aby pozbawić belgijskich konsumentów ochrony obowiązującej w Belgii, i sytuacja odwrotna jest równie skuteczna.
Artykuł 8 dotyczy również zatrudnienia. Strony mogą wybrać prawo, ale wybór ten nie może pozbawić pracownika ochrony wynikającej z bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, które miałyby zastosowanie w przypadku braku wyboru: zazwyczaj jest to prawo kraju, w którym lub z którego pracownik zazwyczaj wykonuje swoją pracę, a tymczasowe oddelegowanie za granicę nie powoduje zmiany tego kraju. W praktyce oznacza to, że pracodawca nie może wyłączyć holenderskiej ochrony przed zwolnieniem pracownika pracującego w Holandii, wybierając bardziej liberalne prawo obce.
Poza tymi kategoriami chronionymi znajdują się nadrzędne, bezwzględnie obowiązujące postanowienia artykułu 9 Rozporządzenia Rzym I: przepisy, które państwo uważa za kluczowe dla ochrony swoich interesów publicznych, które mają zastosowanie niezależnie od prawa regulującego umowę. W ten sposób działają sankcje i kontrola eksportu, prawo konkurencji, niektóre przepisy dotyczące agencji i dystrybucji oraz części prawa nadzoru finansowego. Wreszcie artykuł 21 pozwala sądowi odmówić zastosowania przepisu wskazanego prawa obcego, jeżeli byłoby to ewidentnie niezgodne z porządkiem publicznym państwa, w którym orzeka. Jest to wąski wyjątek i rzadko stosowany, ale istnieje.
Odrębne ograniczenie ma charakter praktyczny, a nie prawny. Jeśli wybrane prawo nie jest dobrze znane żadnej ze stron, żadnemu z doradców ani żadnemu sądowi, każdy spór rozpoczyna się od opinii biegłego w zakresie prawa obcego, zanim ktokolwiek przejdzie do meritum. Wybór nieznanego, neutralnego prawa do rozstrzygnięcia negocjacji to decyzja, która wiąże się z wysokimi kosztami.
Konwencja Wiedeńska o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów
W przypadku transgranicznej sprzedaży towarów między przedsiębiorstwami, Konwencja Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, znana w Holandii jako Weens Koopverdrag, a na arenie międzynarodowej jako CISG, często ma zastosowanie przed krajowym prawem sprzedaży. Holandia jest państwem umawiającym się, podobnie jak Niemcy, Francja, Belgia, Włochy, Hiszpania, Chiny i Stany Zjednoczone. Zjednoczone Królestwo nie jest i nigdy nie było, dlatego umowa podlegająca prawu angielskiemu nie jest objęta Konwencją.
Konwencja ma zastosowanie, gdy strony mają siedziby w różnych umawiających się państwach, a także gdy przepisy prawa prywatnego międzynarodowego prowadzą do prawa umawiającego się państwa. Ta druga możliwość jest zaskakująca: wybór prawa holenderskiego w umowie z dostawcą spoza Konwencji nadal wiąże się z koniecznością zastosowania Konwencji, ponieważ stanowi ona część holenderskiego prawa sprzedaży międzynarodowej. Nie ma ona zastosowania do sprzedaży konsumenckiej, aukcji, akcji, papierów wartościowych lub statków, ani do umów, w których przeważająca część zobowiązań sprzedawcy polega na świadczeniu pracy lub świadczeniu usług.
Strony mogą wyłączyć stosowanie Konwencji, a artykuł 6 zezwala im na to w całości lub w części, ale wyłączenie musi być wyraźne. Klauzula stwierdzająca jedynie, że umowa podlega prawu holenderskiemu, nie wyłącza jej; klauzula stwierdzająca, że umowa podlega prawu holenderskiemu z wyłączeniem Konwencji Wiedeńskiej o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów – tak. To, czy wyłączenie jest rozsądne, zależy od strony transakcji. Konwencja przewiduje spójny system dotyczący zgodności z umową, zawiadomienia o wadach i uchylenia się od umowy, który często jest korzystniejszy dla sprzedawców niż prawo krajowe, dlatego wyłączenie jej odruchowo, podobnie jak ma to miejsce w przypadku wielu ogólnych warunków umów , może być decyzją podjętą bez jej podjęcia.
Roszczenia pozaumowne: rozporządzenie Rzym II
Klauzula wyboru prawa właściwego w umowie nie obejmuje automatycznie roszczeń nieumownych. Czyn niedozwolony, bezpodstawne wzbogacenie, negocjacje zerwane w złej wierze oraz odpowiedzialność za produkt podlegają rozporządzeniu (WE) nr 864/2007, znanemu jako Rzym II. Jego ogólną zasadą jest prawo państwa, w którym powstała szkoda, niezależnie od miejsca zdarzenia, które ją spowodowało, i niezależnie od miejsca, w którym odczuwalne są skutki pośrednie. Jeżeli obie strony mają miejsce zwykłego pobytu w tym samym państwie, stosuje się prawo tego państwa, a także klauzulę wyjścia z odpowiedzialności w przypadku ewidentnie bliższego związku, w tym związku wynikającego z istniejącej umowy między stronami.
W określonych obszarach obowiązują przepisy szczególne. Odpowiedzialność za produkt podlega kaskadowemu systemowi odpowiedzialności, który rozpoczyna się w kraju stałego zamieszkania osoby poszkodowanej, pod warunkiem że produkt został tam wprowadzony do obrotu. Nieuczciwa konkurencja podlega prawu kraju, w którym doszło do naruszenia stosunków konkurencyjnych. Naruszenia praw własności intelektualnej podlegają prawu kraju, dla którego dochodzi się ochrony, a przepis ten nie może zostać zmieniony w drodze umowy. Rozporządzenie Rzym II pozwala również stronom na wybór prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych, ale w przypadku stron handlowych wyłącznie na mocy umowy swobodnie wynegocjowanej przed zdarzeniem lub na mocy umowy późniejszej.
Praktyczną konsekwencją jest to, że klauzula wyboru prawa właściwego w umowie powinna być sformułowana na tyle szeroko, aby obejmowała roszczenia pozaumowne wynikające z umowy lub z nią związane. Klauzula ograniczona do samej umowy pozostawia roszczenie z tytułu czynu niedozwolonego do rozstrzygnięcia na podstawie przepisów, których strony nigdy nie rozważyły.
Jurysdykcja, postępowania w języku angielskim i egzekwowanie
Jurysdykcję w Unii Europejskiej reguluje rozporządzenie (UE) nr 1215/2012, rozporządzenie Bruksela I bis. Artykuł 25 tego rozporządzenia nadaje skuteczność umowie o wyborze sądu zawartej między stronami, w formie pisemnej lub w formie pisemnej, a sąd wybrany w ten sposób ma wyłączną jurysdykcję, chyba że umowa jest nieważna co do jej ważności materialnej. W przypadku braku klauzuli, zasadą ogólną jest, że pozwany jest pozywany w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, z alternatywnymi sądami dla roszczeń umownych i deliktowych. W przypadku braku zastosowania instrumentu europejskiego, sąd holenderski wywodzi swoją jurysdykcję z holenderskiego kodeksu postępowania cywilnego (Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering).
Holandia oferuje funkcję, o której warto wiedzieć, gdy strona przeciwstawia się niderlandzkiemu forum ze względu na język. Holenderski Sąd Handlowy, izba Amsterdam Sąd Rejonowy z Izbą Apelacyjną przy Sądzie Apelacyjnym rozpoznaje międzynarodowe spory handlowe w języku angielskim, wydając orzeczenia w języku angielskim, pod warunkiem pisemnego uzgodnienia stron. Opłaty sądowe są tam wyższe niż w postępowaniu zwykłym i są ustalane przez prawo, dlatego należy je sprawdzić przed zawarciem klauzuli, a nie po jej zawarciu.
W Holandii koszty kształtują się inaczej, niż sugeruje karykatura. Strona przegrywająca jest zazwyczaj zobowiązana do uiszczenia opłaty sądowej i kosztów komorniczych strony wygrywającej, a także do uiszczenia opłaty za usługi prawnicze, obliczanej według stałej stawki sądowej, a nie na podstawie faktury. Ta opłata jest zazwyczaj znacznie niższa od rzeczywistych kosztów sprawy, dlatego wynik sprawy w Holandii rzadko jest neutralny pod względem kosztów, nawet dla strony wygrywającej. Jest to istotna różnica w porównaniu z jurysdykcjami, w których strona przegrywająca pokrywa pełne koszty, i ma to znaczenie przy każdym porównaniu forów.
Egzekucja to trzecia i najczęściej pomijana kwestia. Orzeczenie wydane przez państwo członkowskie krąży w obrębie Unii Europejskiej bez stwierdzenia wykonalności. Poza nią egzekwowanie zależy od traktatu lub przepisów krajowych, a holenderski wyrok przeciwko stronie z całym majątkiem w państwie, w którym nie zawarto traktatu egzekucyjnego, może być niewiele wart. W takich przypadkach arbitraż jest często lepszym rozwiązaniem, ponieważ Konwencja nowojorska o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń arbitrażowych wiąże zdecydowaną większość państw prowadzących działalność gospodarczą.
Opracowanie klauzuli, która faktycznie działa
Klauzula wykonalności spełnia cztery funkcje. Określa prawo właściwe i stwierdza, że ma ono zastosowanie zarówno do zobowiązań pozaumownych, jak i umownych wynikających z umowy lub w związku z nią. Określa, czy Konwencja Wiedeńska o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów ma zastosowanie, czy jest wyłączona, jeśli chodzi o towary. Wskazuje właściwy sąd lub instytucję arbitrażową, siedzibę i język postępowania. Wyklucza również odesłanie, jasno określając, że odniesienie dotyczy prawa materialnego, co w każdym przypadku czyni Rzym I, wyłączając normy kolizyjne wskazanego prawa.
Przed podpisaniem umowy należy sprawdzić jej zgodność z resztą umowy. Wybór prawa właściwego w umowie głównej w połączeniu z innym prawem w załączonych ogólnych warunkach umowy jest częstym i całkowicie możliwym do uniknięcia źródłem sporów, podobnie jak klauzula jurysdykcyjna w jednej wersji językowej, która nie jest zgodna z drugą. W przypadku gdy obie strony przesyłają własne warunki, konflikt form może oznaczać, że żaden z nich nie będzie miał zastosowania; zgodnie z prawem holenderskim pierwszeństwo ma pierwszy wskazany zestaw, chyba że druga strona wyraźnie go odrzuci, ale odpowiedź różni się w zależności od kraju, dlatego właśnie kwestia prawa właściwego jest priorytetowa.
Wreszcie, należy zachować proporcjonalność klauzuli. W przypadku jednorazowego zakupu standardowych towarów, krótki wybór prawa holenderskiego i sądów holenderskich nic nie kosztuje i rozstrzyga sprawę. W przypadku długoterminowej umowy o dostawę, licencjonowanie lub joint venture, wybór wymaga rzetelnej analizy położenia aktywów, kontrahentów i potencjalnych sporów. Nasze poradniki dotyczące prawa korporacyjnego szczegółowo omawiają kwestie umowne.
Błędy, które pojawiają się w praktyce
Najczęstszym błędem jest traktowanie klauzuli jurysdykcyjnej jako wyboru prawa. Wskazanie sądu holenderskiego rozstrzyga, kto decyduje, a nie co; obie strony muszą mieć własne orzeczenie. Drugim błędem jest założenie, że wybór prawa holenderskiego wyklucza Konwencję Wiedeńską o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów. Tak nie jest, a w przypadku międzynarodowej sprzedaży towarów Konwencja będzie regulować kwestie zgodności, okresów wypowiedzenia i środków zaradczych, chyba że zostanie wyraźnie uchylona.
Trzecim powodem jest pominięcie kategorii chronionych. Klauzula wyboru prawa w umowie z konsumentem lub pracownikiem jest ważna, ale nie spełnia oczekiwań jej autora: nie zapewnia obowiązkowej ochrony prawa kraju zamieszkania konsumenta i kraju zatrudnienia pracownika. Czwarta klauzula obejmuje wyłącznie roszczenia umowne, pozostawiając równoległe roszczenia deliktowe w ramach Rozporządzenia Rzym II. Piąta klauzula to umowa cicha: brak jakiegokolwiek wyboru, pozostawiająca obu stronom po rozpoczęciu sporu konieczność odkrycia, że zastosowanie ma prawo drugiej strony, ponieważ ta strona była sprzedawcą lub usługodawcą.
Często zadawane pytania dotyczące obowiązującego prawa
Czy zawsze mogę wybrać prawo holenderskie w przypadku moich umów międzynarodowych? Pomiędzy stronami transakcji zazwyczaj tak, a wybrane prawo nie musi być powiązane z transakcją. Ograniczenia obejmują obowiązkową ochronę konsumentów i pracowników, nadrzędne przepisy innych krajów oraz sytuacje, w których wszystkie elementy sprawy znajdują się w jednym kraju.
Co się stanie, jeśli moja kontrahentka wyłączy stosowanie Konwencji Wiedeńskiej o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów? Wyłączenie jest ważne, jeśli zostanie uzgodnione. Umowa podlega wówczas prawu krajowemu wskazanemu w klauzuli wyboru prawa lub prawu wskazanemu w Rozporządzeniu Rzym I, jeśli klauzula ta nie istnieje, a zamiast Konwencji stosuje się przepisy krajowe dotyczące sprzedaży obowiązujące w tym prawie.
Czy mój wybór prawa obejmuje również roszczenia z tytułu czynów niedozwolonych? Tylko jeśli tak stanowi klauzula. Zobowiązania pozaumowne podlegają przepisom Rzymu II, który pozwala stronom prawa handlowego na wybór prawa właściwego w drodze umowy, swobodnie wynegocjowanej z góry. Sformułowanie odnoszące się do zobowiązań wynikających z umowy lub w związku z nią, niezależnie od tego, czy ma ona charakter umowny, czy nie, spełnia ten warunek.
Czy sąd holenderski może zastosować prawo obce? Tak. Jeżeli normy kolizyjne wskazują na prawo obce, sąd holenderski stosuje je i ustala jego treść z urzędu, w razie potrzeby powołując się na dowody z opinii biegłych lub opinię urzędową. Wymaga to czasu i pieniędzy, dlatego przed wyborem prawa obcego należy się dobrze zastanowić.
Czy miejsce wykonania umowy decyduje o prawie właściwym? Nie. Zgodnie z rozporządzeniem Rzym I, miejsce wykonania umowy nie jest czynnikiem łącznikowym; decyduje o tym miejsce zwykłego pobytu sprzedawcy, usługodawcy lub innego podmiotu wykonującego określoną działalność. Miejsce wykonania umowy może mieć znaczenie jako jedna z okoliczności objętych klauzulą zwalniającą, ale samo w sobie nie decyduje o prawie właściwym.
Porady dotyczące prawa właściwego w umowach międzynarodowych
Law & More Doradza przedsiębiorcom w zakresie prawa i forum regulującego ich umowy transgraniczne: sporządza i weryfikuje klauzule wyboru prawa i jurysdykcji, ocenia sytuację w przypadku braku wyboru oraz prowadzi postępowania w Holandii zgodnie z prawem holenderskim lub obcym. Odpowiedź na to pytanie jest najtańsza na etapie sporządzania, a najdroższa po zaistnieniu sporu. Skontaktuj się z jednym z naszych prawnicy kontraktowi aby przejrzeć klauzule zawarte w umowach międzynarodowych.
