Podważanie decyzji sędziego w Holandii: jak działa wraking

W Holandii wniesienie sprzeciwu wobec sędziego nazywa się „wraking”: wniosek o zmianę sędziego z powodu faktów lub okoliczności, które mogłyby zaszkodzić bezstronności sądów, jest rozpatrywany przez odrębną izbę wielosędziowską tego samego sądu. Główne ograniczenie: wniosek należy złożyć natychmiast po zapoznaniu się z tymi faktami, a od decyzji nie przysługuje odwołanie.

Przepisy te znajdują się w artykułach 36–41 holenderskiego Kodeksu postępowania cywilnego (Rv), artykułach 512–518 Kodeksu postępowania karnego (Sv) oraz artykułach 8:15–8:20 Ustawy o ogólnym prawie administracyjnym (Awb). Przepisy we wszystkich trzech kodeksach zostały zmienione z dniem 1 stycznia 2026 r.; niniejszy artykuł odzwierciedla aktualny tekst.

Co jest wyzwaniem, a co nie?

W odwołaniu pojawia się pytanie: czy sędzia nadal może być postrzegany jako bezstronny w tej sprawie? Opiera się ono na prawie do niezawisłego i bezstronnego sądu na mocy artykułu 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC).

Podstawa prawna jest taka sama we wszystkich trzech kodeksach: każdy sędzia rozpatrujący sprawę może zostać zakwestionowany w oparciu o fakty lub okoliczności, które mogłyby zaszkodzić bezstronności sędziowskiej (artykuł 36 Rv, artykuł 512 Sv, artykuł 8:15 Awb). Dotyczy to pojedynczego sędziego, każdego członka pełnego składu orzekającego, sędziego śledczego oraz sędziów apelacyjnych.

Instrumentem lustrzanym jest wyłączenie sędziego (verschoning): sędzia wnosi o wycofanie się z tych samych powodów (art. 40 Rv). Sądy weryfikują strony i prawników z wyprzedzeniem, więc większość kwestii bezstronności jest rozstrzygana w ten sposób, zanim ktokolwiek je podniesie.

Zażalenie nie jest środkiem odwoławczym od orzeczeń proceduralnych. Odmowa odroczenia lub odrzucenie zeznań świadka nie stanowi podstawy prawnej; środkiem odwoławczym jest apelacja w sprawie głównej. Skargi na postępowanie sędziego podlegają procedurze skargowej sądu, która nie prowadzi do jego zmiany. Zażalenia nie można skierować do prokuratora, pełnomocnika strony przeciwnej ani pracowników sądu.

Kiedy można kwestionować decyzję sędziego?

Sędziego uważa się za bezstronnego, chyba że wyjątkowe okoliczności wskazują inaczej. Sądy stosują test subiektywny (czy sędzia rzeczywiście ma osobiste uprzedzenia?) oraz test obiektywny (czy istnieje obiektywnie uzasadniona obawa przed stronniczością?).

Twoje własne poczucie niepokoju nie wystarczy. Udane wyzwania zazwyczaj wiążą się z jedną z poniższych sytuacji:

• Osobista, rodzinna lub biznesowa relacja między sędzią a stroną, świadkiem lub prawnikiem.
• Finansowy lub zawodowy interes sędziego w wyniku.
• Wcześniejsze zaangażowanie w ten sam spór w charakterze prawnika, doradcy lub osoby podejmującej decyzje.
• Wypowiedzi na rozprawie pokazują, że sędzia już podjął decyzję w kwestii, która pozostaje otwarta.
• Działalność poboczna, wymieniona w publicznym rejestrze działalności pomocniczej, bezpośrednio związana z przedmiotem sprawy.

Wcześniejsze zaangażowanie sądu wymaga ostrożności. Sędzia, który rozstrzygnął wcześniejszą sprawę między tymi samymi stronami lub wydał orzeczenie tymczasowe w tej sprawie, nie jest stronniczy z tego tylko powodu. Stanowi to podstawę tylko wtedy, gdy wcześniejsze orzeczenie zawierało stanowcze stanowisko w kwestii, która pozostaje do rozstrzygnięcia.

Jak i kiedy można złożyć sprzeciw?

Złóż wniosek, jak tylko poznasz fakty (artykuł 37(1) Rv). Jeśli poczekasz na rozwój sytuacji na rozprawie, wniosek zostanie odrzucony.

Wniosek musi być sporządzony na piśmie i uzasadniony; po rozpoczęciu rozprawy można go również złożyć ustnie (art. 37 ust. 2 Rv). Wszystkie fakty i okoliczności muszą zostać przedstawione jednocześnie (art. 37 ust. 3 Rv). Drugi wniosek przeciwko temu samemu sędziemu jest rozpatrywany tylko wtedy, gdy opiera się na faktach, o których dowiedziałeś się po pierwszym wniosku (art. 37 ust. 4 Rv).

Zaskarżenie jest możliwe tylko w toku postępowania. Po wydaniu ostatecznej decyzji, można się od niej odwołać. Przepisy karne i administracyjne działają na tej samej zasadzie (artykuł 513 Sv, artykuł 8:16 Awb).

Co dzieje się w międzyczasie z Twoją sprawą?

Sprawa zostaje natychmiast zawieszona (art. 37(5) Rv). Sędzia, którego dotyczy wniosek, wstrzymuje się od rozpatrywania sprawy, w tym od podejmowania decyzji, chyba że coś nie może czekać.

W sprawach karnych i administracyjnych wniosek złożony na rozprawie zawiesza rozprawę (art. 513(5) Sv, art. 8:16(5) Awb). Opóźnienie jest głównym czynnikiem strategicznym. W szybkich postępowaniach, takich jak postępowanie w sprawie środka zabezpieczającego lub w sprawie o zatrzymanie, słaby sprzeciw kosztuje więcej, niż może przynieść.

Jaką decyzję podejmuje izba odwoławcza?

Izba wielosędziowska, w której nie zasiada sędzia, którego wniosek dotyczy, rozpatruje wniosek tak szybko, jak to możliwe (art. 39(1) Rv). Wnioskodawca i sędzia, którego wniosek dotyczy, mają możliwość wysłuchania, w razie potrzeby, oddzielnie (art. 39(2) Rv).

Sędzia, którego dotyczy skarga, może najpierw wyrazić zgodę na uchylenie się od wyroku (berusten) zgodnie z artykułem 38 Rv. Sędzia zostaje wówczas zastąpiony bez ustalenia, czy skarga była uzasadniona, a sprawa jest kontynuowana. W przeciwnym razie sędzia zazwyczaj udziela pisemnej odpowiedzi, wyjaśniając kwestionowaną uwagę lub relację.

Oczywiste niedopuszczalność lub oczywista bezzasadność wniosku może zostać rozpatrzona bez przeprowadzenia rozprawy (art. 39 ust. 3 Rv). Izba wydaje uzasadnioną decyzję, ogłaszaną publicznie (art. 39 ust. 4 Rv). Rozprawa dotyczy wyłącznie bezstronności, a nie merytorycznej oceny sprawy. Decyzje izb odwoławczych są często publikowane na stronie rechtspraak.nl.

W przypadku nadużycia izba może postanowić, że kolejne odwołanie w tej samej sprawie nie będzie rozpatrywane, i zaznacza to w swoim postanowieniu (art. 39(5) Rv). Uprawnienie to istnieje, ponieważ każde odwołanie zawiesza sprawę, a powtarzające się wnioski mogłyby ją w przeciwnym razie unieruchomić.

Co ta decyzja oznacza w Twoim przypadku?

Jeśli skarga zostanie uwzględniona, inny sędzia przejmuje sprawę. Rozprawa, która już się rozpoczęła, zazwyczaj odbywa się ponownie, ponieważ sędzia może wydać orzeczenie wyłącznie na podstawie tego, co usłyszał.

W przypadku odrzucenia sprzeciwu, ten sam sędzia kontynuuje postępowanie w miejscu, w którym sprawa została zawieszona. Sędzia nie ma obowiązku wycofania sprzeciwu, a sprzeciw nie może zostać wykorzystany przeciwko Tobie. Czas oczekiwania zależy od tego, jak szybko izba zdąży rozpatrzyć wniosek.

Czy można odwołać się od tej decyzji?

Nie. Od 1 stycznia 2026 r. artykuł 39(6) Rv stanowi, że nie ma możliwości odwołania się od decyzji; artykuł 515(6) Sv i artykuł 8:18(6) Awb stanowią to samo w przypadku spraw karnych i administracyjnych.

Sąd Najwyższy (Hoge Raad) zniósł również stary wyjątek dotyczący tzw. podstaw do wniesienia sprzeciwu (doorbrekingsgronden) 21 czerwca 2024 r. (ECLI:NL:HR:2024:918). Orzeczenie to nadal odnosiło się do artykułu 39(5) Rv, numeracji sprzed 2026 r. Obecnie zakaz obejmuje każdą apelację, nawet tę, w której zarzuca się niewłaściwe zastosowanie zasad dotyczących odwołań.

Nie przegap tego. Możesz powołać się na bezstronność w apelacji lub kasacji od ostatecznego wyroku w sprawie głównej, argumentując, że sprawa nie została rozpatrzona przez bezstronny trybunał w rozumieniu art. 6 EKPC. Jeśli pojawią się nowe fakty, możesz wnieść nowe zakwestionowanie.

Co należy sprawdzić przed złożeniem wniosku?

Wyzwanie opiera się na konkretnych, weryfikowalnych faktach. Sprawdź:

• Co dokładnie zostało powiedziane lub jaki związek istnieje i z jakiego źródła o tym wiesz.
• Kiedy dowiedziałeś się o tym po raz pierwszy, ponieważ musisz złożyć wniosek natychmiast (artykuł 37(1) Rv).
• Czy sprzeciw rzeczywiście dotyczy orzeczenia, od którego przysługuje odwołanie.
• Czy zebrałeś wszystkie podstawy, skoro wszystkie muszą zostać podniesione naraz (Artykuł 37(3) Rv).
• Czy warto odroczyć zawieszenie, skoro odrzucony wniosek i tak trafisz na tego samego sędziego?
• Czy zadanie sądowi pytania faktycznego, na przykład dotyczącego zarejestrowanej działalności pobocznej, może rozwiązać problem w pierwszej kolejności.

Wniosek powinien być rzeczowy i zwięzły. Izba ocenia okoliczności, a nie ton, a wyważony wniosek jest bardziej przekonujący i rzadziej będzie traktowany jako nadużycie. Aby poznać szerszy kontekst, zapoznaj się z naszymi indeksami holenderskich poradników dotyczących prawa cywilnego i karnego.

Co możemy dla Ciebie zrobić w przypadku kwestionowania sędziego?

Nasi prawnicy specjalizujący się w prawie cywilnym doradzają stronom w postępowaniach cywilnych, karnych i administracyjnych w kwestiach bezstronności:

• Oceniamy, czy podane przez Ciebie fakty stanowią podstawę do wniesienia sprzeciwu.
• Doradzamy, czy wniesienie apelacji w sprawie głównej jest lepszą drogą.
• Sporządzamy pisemny, uzasadniony wniosek o odwołanie i składamy go bez zbędnej zwłoki.
• Reprezentujemy Państwa na rozprawie przed izbą odwoławczą.
• W razie konieczności powołujemy się na bezstronność w odwołaniu od ostatecznego orzeczenia.

Podsumowanie

• Każdy sędzia może zostać zakwestionowany w oparciu o fakty lub okoliczności, które mogłyby zaszkodzić jego bezstronności (Artykuł 36 Rv, Artykuł 512 Sv, Artykuł 8:15 Awb).
• Złóż wniosek niezwłocznie po zapoznaniu się z faktami i natychmiast podnieś wszystkie zarzuty (Artykuł 37 Rv).
• Sprawę zawieszono do czasu wydania orzeczenia przez odrębną izbę sędziowską.
• Nie ma możliwości odwołania się od tej decyzji (artykuł 39(6) Rv), nawet w przypadku niewykonania zobowiązania (ECLI:NL:HR:2024:918).
• W odwołaniu od ostatecznego orzeczenia nadal można powoływać się na zasadę bezstronności.

PYTANIA I ODPOWIEDZI