W holenderskim dochodzeniu finansowym lub w sprawie oszustwa, wyrok często nie jest najsurowszą częścią. Najsurowszą częścią są pieniądze. Prokuratura ( Openbaar Ministerie ) zazwyczaj dokonuje wcześniejszego zajęcia majątku, a następnie wnioskuje do sądu o nakazanie zapłaty kwoty równej rzekomo uzyskanemu zyskowi. W tym artykule wyjaśniono, jak działa zajęcie i konfiskata, jakie są kryteria i gdzie leżą realne możliwości.
Dwie różne rzeczy, które są często mylone
Zajęcie ( beslag ) to środek dochodzeniowo-śledczy, stosowany w ramach dochodzenia, często już od pierwszego dnia. Zamraża aktywa i nie rozstrzyga o winie ani o wysokości zadłużenia. Konfiskata ( ontnemingsmaatregel ) to środek orzekany przez sąd na mocy art. 36e Sr., który tworzy dług wobec państwa równy szacowanej korzyści uzyskanej bezprawnie. Zajęcie zabezpiecza ostateczną spłatę tego długu.
| Napad (rzadkie ciasto) | Nakaz konfiskaty (ontnemingsmaatregel) | |
|---|---|---|
| Kiedy | W trakcie śledztwa, często na początku | Po sprawie karnej, w odrębnym postępowaniu |
| Podstawa | art. 94 Sv i art. 94a Sv | art. 36e Sr; procedura na podstawie art. 511b do 511i Sv |
| Efekt | Aktywa zamrożone, własność niezmieniona | Obowiązek zapłaty określonej kwoty na rzecz państwa |
| Zdecydowano przez | Prokurator lub sędzia śledczy | Sąd pierwszej instancji, na wniosek prokuratora |
| Wyzwanie przez | Skarga na podstawie art. 552a Sv | Obrona na rozprawie, apelacja, kasacja |
| Standardowe | Podsumowanie, test marginalny | Oszacowanie na podstawie dowodów prawnych |
Zajęcie w trakcie śledztwa
Zajęcie w celach dowodowych i pokrewne podstawy
Art. 94 Sv obejmuje zajęcie przedmiotów mogących służyć ustaleniu prawdy, przedmiotów mogących służyć do wykazania pochodzenia nielegalnie uzyskanej korzyści oraz przedmiotów podlegających przepadkowi ( verbeurdverklaring , art. 33 Sr) lub wycofaniu z obrotu ( onttrekking aan het verkeer , art. 36b Sr) — w praktyce laptopy, telefony, administracja, gotówka i towary.
Drugi powód jest ważniejszy, niż ludzie się spodziewają: przedmiot można trzymać tylko dlatego, że pokazuje źródło zysku.
Zajęcie w celu konfiskaty
Art. 94a Sv to zajęcie zabezpieczające ( conservatoir beslag ). W przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa zagrożonego grzywną piątej kategorii, przedmioty mogą zostać zajęte w celu zabezpieczenia egzekucji grzywny oraz – co ma znaczenie w przypadku oszustw i prania pieniędzy – w celu zabezpieczenia zobowiązania do zapłaty z tytułu bezprawnie uzyskanej korzyści. Zajęcie to obejmuje rachunki bankowe, domy, samochody, akcje i należności: „przedmioty” obejmują wszystkie dobra i prawa majątkowe.
Zajęcie na podstawie roszczenia dotyczącego majątku będącego własnością innej osoby
Art. 94a Sv zezwala również na zajęcie przedmiotów należących do osoby innej niż podejrzany. Warunki są kumulatywne: przedmioty pochodzą z przestępstwa, istnieją przesłanki wskazujące na ich przekazanie w celu uniemożliwienia ich odzyskania, a osoba ta wiedziała lub mogła podejrzewać ich pochodzenie przestępcze. Pozostałe przedmioty należące do tej osoby mogą wówczas zostać zajęte do wartości przekazanych przedmiotów. Firmy, wspólnicy i członkowie rodziny nie są automatycznie niedostępni.
Kto może dokonać zajęcia i za czyim zezwoleniem
- Funkcjonariusze prowadzący dochodzenie mogą dokonać konfiskaty przedmiotów na podstawie art. 94 Sv w sytuacjach określonych w art. 95 i 96 Sv — zasadniczo w przypadku wykrycia ich na gorącym uczynku lub w przypadku podejrzenia popełnienia poważnego przestępstwa.
- Sędzia śledczy (rechter-commissaris) ma odrębne uprawnienia do zajęcia mienia na mocy art. 104 i następujących przepisów.
- Zajęcie zabezpieczające na podstawie art. 94a Sv wymaga zgody sędziego śledczego, na wniosek prokuratora, zgodnie z art. 103 Sv. Brak zgody lub jej wadliwość stanowi uzasadnioną podstawę skargi.
- Zwrot, przechowywanie, sprzedaż i zniszczenie zajętego mienia podlegają przepisom art. 116–119 Sv, w dużej mierze w gestii prokuratora.
- Śledztwo finansowe może być prowadzone równolegle z: strafrechtelijk financieel onderzoek (SFO) na podstawie art. 126 i nast. Sv, wszczęte przez sędziego śledczego na wniosek prokuratora o sporządzenie mapy majątku podejrzanego.
Zwolnienie aktywów: skarga w trybie art. 552a Sv
Najszybszą drogą do zwolnienia nie jest rozprawa, lecz pisemna skarga ( klaagschrift ) na podstawie art. 552a Sv. Zainteresowana strona może złożyć skargę na samo zajęcie oraz na brak nakazu zwrotu. Skarga jest składana w sekretariacie sądu w instancji rozpoznającej sprawę, przed którą toczy się postępowanie lub była ostatnio prowadzone postępowanie, i jest rozpatrywana na posiedzeniu niejawnym ( raadkamer ). Terminy są nieprzejednane: po zakończeniu postępowania, skarga złożona ponad trzy miesiące później jest niedopuszczalna, a w przypadku gdy nie wszczęto postępowania karnego — w tym po bezwarunkowym postanowieniu o umorzeniu postępowania — górny limit wynosi dwa lata od zajęcia. Czekanie na zakończenie postępowania karnego przed podjęciem działań w sprawie zajętych środków pieniężnych lub sald bankowych jest zatem klasycznym błędem.
Sąd Najwyższy określił ramy prawne w wyroku HR z 28 września 2010 r., ECLI:NL:HR:2010:BL2823. W większości spraw rozstrzygają trzy kwestie:
- Egzamin jest podsumowaniem — it „draagt een summier karakter”. Sędzia nie ma obowiązku ani prawa przewidywać wyniku sprawy karnej lub postępowania konfiskacyjnego, które jeszcze się nie odbyły.
- Na podstawie art. 94 SvPytanie brzmi, czy interes postępowania karnego nadal wymaga kontynuacji zajęcia; jeśli nie, nakazuje się zwrot. Ten interes istnieje, gdy przedmioty nadal mogą służyć ustaleniu prawdy lub wykazaniu bezprawnie uzyskanej korzyści, lub gdy nie jest wysoce nieprawdopodobne, że zostanie wydany nakaz przepadku lub wycofania z obrotu.
- Zgodnie z art. 94a SvSąd pyta, czy istnieje podejrzenie lub wyrok skazujący za przestępstwo zagrożone grzywną piątej kategorii oraz czy nie jest wysoce nieprawdopodobne, że zostanie nałożona grzywna lub obowiązek konfiskaty. Ta formuła jest celowo hojna dla oskarżenia.
Praktyczna konsekwencja jest oczywista: rzadko wygrasz, argumentując niewinność. Wygrywasz, kwestionując zajęcie na jego własnych warunkach – przedmiot nie jest już potrzebny, autoryzacja była wadliwa, zajęta wartość jest nieproporcjonalna lub majątek nie należy do podejrzanego. Skarga jest rozpatrywana szybko i często jest jedyną rzeczą, która pozwala firmie wrócić do handlu.
Postępowanie konfiskacyjne jest odrębną sprawą
Konfiskata nie wynika automatycznie z wyroku. Prokurator składa odrębny wniosek ( ontnemingsvordering ), który sąd rozpatruje w odrębnym trybie zgodnie z art. 511b–511i Sv po zakończeniu postępowania karnego. Wniosek podlega przedawnieniu ustawowemu: zgodnie z art. 511b Sv prokurator musi go złożyć w ciągu dwóch lat od wydania wyroku w pierwszej instancji.
Podstawą procedury jest raport obliczający bezprawnie uzyskaną korzyść ( rapport berekening wederrechtelijk verkregen voordeel ), sporządzony przez śledczych finansowych. Jest to dokument, a nie wyrok, i to właśnie on jest najważniejszym przedmiotem analizy.
Ciężar i standard dowodowy: niższy niż w sprawie karnej
To zaskakuje najbardziej internautów. Wyrok skazujący wymaga zgodnych z prawem i przekonujących dowodów; konfiskata nie. Zgodnie z art. 511f Sv szacunek musi zostać oparty na zgodnych z prawem środkach dowodowych, ale sąd szacuje kwotę, a nie udowadnia przestępstwa ponad wszelką wątpliwość.
W wyroku HR z 26 marca 2013 r., ECLI:NL:HR:2013:BV9087, Sąd Najwyższy potwierdził, że co do zasady nic nie stoi na przeszkodzie, aby sąd oparł szacunek wyłącznie na treści takiego sprawozdania finansowego. Dodał jednak najlepszą dźwignię obrony: jeśli pozwany kwestionuje wniosek zawarty w sprawozdaniu w sposób wystarczająco uzasadniony, obowiązują dalsze wymogi dotyczące uzasadnienia szacunku, a sąd musi wyjaśnić, dlaczego mimo to akceptuje ten wniosek.
Tłumaczenie: niejasne zaprzeczenia nic nie dają, podczas gdy udokumentowana, szczegółowa odpowiedź zmusza sąd do interwencji. Obrona przed konfiskatą to w równym stopniu rachunkowość, co obrona.
Jak oblicza się kwotę
Sąd ocenia przewagę i ma swobodę wyboru metody. Metody dzielą się na dwie grupy: konkretne obliczenia powiązane ze zidentyfikowanymi transakcjami oraz metody abstrakcyjne, wnioskowanie na podstawie finansów jako całości.
| Metoda wykonania | Jak to działa | Typowe zastosowanie i słabe punkty |
|---|---|---|
| Oparte na transakcjach (czek transakcyjny) | Przychody pomniejszone o koszty bezpośrednio przypisane, na każdą zidentyfikowaną transakcję | Zaatakuj liczbę transakcji, cenę i założony wolumen |
| Wyciąg z kasy (kasopstelling), proste lub rozszerzone | Porównuje otrzymane pieniądze z wydanymi, wyłącznie w gotówce lub na wszystkich rachunkach; niewyjaśnione nadmierne wydatki traktowane są jako korzyść | Zaatakuj saldo początkowe, pożyczki, prezenty, legalne dochody gotówkowe i podwójne liczenie przelewów między własnymi kontami |
| Porównanie aktywów (vermogensvergelijking) | Aktywa na koniec okresu, pomniejszone o aktywa na początku, pomniejszone o uzasadniony dochód, plus wydatki | Wyceny ataków, wybrany okres i sposób postępowania z długami |
Metody abstrakcyjne mają jedną wspólną, niebezpieczną cechę: nie wymagają identyfikacji konkretnej transakcji przestępczej. Niewyjaśniona różnica między dochodami a wydatkami może sama w sobie stanowić podstawę oszacowania, dlatego odpowiedzią są dokumenty – zapisy bankowe, umowy kredytowe, dokumenty dotyczące darowizn i spadków, dochody zagraniczne, dowody legalnego obrotu. Wybór metody należy do sądu pierwszej instancji: utrwalone orzecznictwo potwierdza szeroką swobodę szacowania, jaką daje art. 36e Sr, więc realistyczny atak dotyczy raczej danych wejściowych niż wyboru modelu.
Konfiskata rozszerzona: przestępstwa inne niż udowodnione
Art. 36e Sr nie ogranicza się do przestępstwa, za które grozi kara skazania. Jeżeli przestępstwo to jest zagrożone grzywną piątej kategorii, sąd może również orzec konfiskatę korzyści z innych przestępstw, pod warunkiem istnienia wystarczających przesłanek wskazujących na ich popełnienie. Nie trzeba ich oskarżać ani dowodzić ich winy zgodnie z normami karnymi.
Ustawa idzie dalej. W takich przypadkach sąd może domniemywać, że wydatki poniesione w ciągu sześciu lat poprzedzających przestępstwo oraz mienie nabyte w tym okresie stanowią nielegalnie uzyskaną korzyść, chyba że istnieje legalne źródło. Sąd może zastosować krótszy okres. W praktyce skutkuje to obciążeniem oskarżonego obowiązkiem rozliczenia się z sześciu lat finansów.
Koszty, kilku sprawców i obniżenie kwoty
Co można odliczyć
Art. 36e Sr. pozwala na odliczenie jedynie kosztów bezpośrednio związanych z popełnieniem przestępstw i zasadnie kwalifikujących się do odliczenia:
- Zasadniczo odliczane są: wydatki, bez których popełnienia danego przestępstwa nie byłoby możliwe — cena zakupu towarów, które następnie odsprzedaje się, bezpośrednie koszty transportu lub produkcji.
- Zasadniczo nie podlegają odliczeniu: koszty utrzymania, koszty związane z utrzymaniem, grzywny i koszty obrony. Ogólne koszty prowadzenia działalności gospodarczej i koszty ogólne, a także inwestycje w nielegalne obiekty również nie podlegają odliczeniu: odliczeniu podlegają jedynie koszty bezpośrednio związane z popełnieniem przestępstwa.
- W przypadku gdy same dobra zostały zajęte i przepadnięte w postępowaniu karnym, kwestią nie jest potrącenie kosztów, lecz podwójne odzyskanie. Ponieważ konfiskata ma charakter naprawczy, a nie karny, wartość przedmiotu zajętego pozwanemu i przepadniętego w postępowaniu karnym musi zostać zaliczona na poczet zobowiązania do zapłaty (HR 31 maja 2022 r., ECLI:NL:HR:2022:808). Sąd może dokonać takiego potrącenia nawet wtedy, gdy przepadek nie jest jeszcze prawomocny, ale nie ma takiego obowiązku; w przeciwnym razie skazany może żądać zmniejszenia zobowiązania, gdy przepadek stanie się nieodwołalny (art. 6:6:26 Sv).
Kilka osób zaangażowanych
W przypadku gdy kilka osób uzyskało korzyść, art. 36e Sr. pozwala sądowi nałożyć odpowiedzialność solidarną lub rozdzielić korzyść między nimi. Odpowiedzialność solidarna oznacza, że każda osoba może być pociągnięta do odpowiedzialności za całość – co stanowi poważne zagrożenie w sprawach grupowych, które warto wcześnie zakwestionować, przedstawiając dowody na to, co faktycznie otrzymał każdy uczestnik. Nie jest to regułą: oskarżyciel musi wykazać, że osoby zaangażowane działały jako jednostka gospodarcza. W przypadku braku takiej jednostki lub wspólnego majątku, sąd przypisuje korzyść proporcjonalnie lub według miejsca, w którym faktycznie się ona znalazła.
Redukcja
Sąd może ustalić kwotę niższą od szacowanej korzyści, na uzasadniony wniosek pozwanego lub z urzędu, biorąc pod uwagę obecną i przewidywalną zdolność płatniczą. Brak zdolności płatniczej jest argumentem podnoszonym na rozprawie, a nie tylko później.
Drugą możliwością jest przewlekłość postępowania: w przypadku naruszenia gwarancji rozsądnego czasu określonego w art. 6 EKPC, kwota zostaje obniżona. Ramy prawne znajdują się w dokumencie HR z 17 czerwca 2008 r., ECLI:NL:HR:2008:BD2578, który określa sposób działania obniżki w sprawach konfiskaty.
Obniżenia lub umorzenia można również żądać od sądu w toku egzekucji, zgodnie z art. 6:6:26 Sv.
Egzekwowanie i zatrzymanie, które nie powoduje umorzenia długu
Po uprawomocnieniu się nakazu, windykacja ma charakter administracyjny i jest stała. Możliwe są ustalenia dotyczące płatności, windykacja odbywa się zgodnie z logiką egzekucji cywilnej, a majątek objęty zajęciem zabezpieczającym jest zaliczany na poczet długu.
W przypadku braku zapłaty prokurator może wystąpić do sądu o gijzeling – przymusowe aresztowanie – na podstawie art. 6:6:25 Sv. Zgodnie z art. 36e Sr. sąd ustala maksymalny okres obowiązywania nakazu, obliczany na podstawie kwoty, z ustawowym limitem trzech lat. Istotne są dwie kwestie:
- Ma charakter przymusu, a nie kary: jest środkiem nacisku na kogoś, kto może zapłacić, ale nie chce.
- Nie umarza długu. W przeciwieństwie do wyroku zaocznego zastępującego grzywnę, odbycie kary pozbawienia wolności zakładnik Pozostawia obowiązek zapłaty nienaruszony. Osoba, która zapłaciła maksymalną kwotę, nadal jest winna pełną kwotę.
Dlatego długi konfiskacyjne ciągną się za ludźmi przez dziesięciolecia i dlatego należy z nimi walczyć na etapie szacowania, a nie windykacji.
Strony trzecie: firmy, małżonkowie i pożyczkodawcy
Jeśli Twoja nieruchomość została objęta zajęciem wymierzonym w inną osobę, droga dochodzenia jest taka sama, jak w przypadku skargi złożonej w charakterze strony zainteresowanej na podstawie art. 552a Sv. Sąd musi rozważyć, przed wydaniem decyzji, czy ktokolwiek inny niż skarżący powinien zostać uznany za stronę zainteresowaną.
Kryterium, zgodnie z którym osoba trzecia może dochodzić prawa własności do przedmiotu zajętego na podstawie art. 94a Sv, jest wymagające: w wyroku ECLI:NL:HR:2010:BL2823 Sąd Najwyższy określił je jako kwestię, czy nie ma uzasadnionych wątpliwości, że skarżący jest właścicielem.
- Firma czyje konta lub akcje zostały zamrożone, ponieważ jeden z dyrektorów jest podejrzany, powinien udokumentować odrębność aktywów korporacyjnych i szkodę handlową.
- Małżonek lub partner należy zająć się kwestią małżeńskiej wspólności majątkowej: w przypadku ustroju wspólności majątkowej argument, że dany składnik majątku należy wyłącznie do „nich”, jest znacznie trudniejszy do uzasadnienia.
- Kredytodawca lub strona zabezpieczona należy niezwłocznie przedstawić dokumentację pożyczki i zabezpieczenia; udokumentowane, istniejące wcześniej zabezpieczenie na warunkach rynkowych jest najsilniejszym argumentem za istnieniem strony trzeciej.
Podatek i roszczenie ofiary
Podatek. Dochód nie uniknie opodatkowania z powodu nielegalnego uzyskania; organy podatkowe mogą go oszacować niezależnie od postępowania karnego, a wymiana informacji między nimi jest normalna. Nakaz konfiskaty i decyzja o wymiarze podatku od tego samego dochodu mogą zostać wydane łącznie, dlatego stanowiska karne, konfiskaty i podatkowe muszą być skoordynowane od samego początku: ustępstwa na jednym forum są odczytywane na drugim. Zapłata nakazu nie przynosi ulgi również po stronie podatkowej: art. 3.14 ustawy o podatku dochodowym z 2001 r. (Wet IB 2001) wyraźnie wyłącza grzywny i płatności dokonane na podstawie nakazu konfiskaty z odliczenia jako koszty prowadzenia działalności gospodarczej.
Ofiara. Konfiskata ma charakter naprawczy, a nie jest drugą karą, a państwo nie pobiera dwukrotnie tych samych pieniędzy. Art. 36e Sr stanowi, że kwoty przyznane poszkodowanym oraz zobowiązania do zapłaty państwu na ich rzecz odlicza się od kwoty konfiskaty. W przypadku gdy poszkodowany przystąpił do postępowania karnego, kwota ta powinna zostać celowo uwzględniona w kalkulacji.
Uwaga dotycząca przyszłego Kodeksu postępowania karnego
Skodyfikowany Wetboek van Strafvordering został uchwalony przez Senat 24 lutego 2026 r. i opublikowany w „Staatsblad” 13 marca 2026 r. Wchodzi on w życie w dniu ustalonym dekretem królewskim, a plan zakłada, że akty ustanawiające i akty uzupełniające wejdą w życie jednocześnie, a nie oddzielnie dla każdej księgi. Rząd przewiduje obecnie datę 1 kwietnia 2029 r., ale do czasu wydania tego dekretu nic się nie zmieni. Wszystko powyżej znajduje się w Kodeksie obowiązującym obecnie. Numeracja artykułów ulegnie zmianie; oczekuje się, że treść pozostanie taka sama.
W przypadku zajęcia majątku należy natychmiast ustalić, czy podstawą jest art. 94 Sv, czy art. 94a Sv, uzyskać i sprawdzić zezwolenia oraz zapisy dotyczące zajęcia, a także odtworzyć sytuację finansową – legalne dochody, pożyczki, darowizny, aktywa zagraniczne – przed sporządzeniem raportu, a nie po jego sporządzeniu. Nasi specjaliści z zakresu prawa karnego określają szerszą procedurę, a nasz zespół ds. obrony w sprawach karnych działa w zakresie skarg dotyczących zajęcia i postępowań konfiskacyjnych od pierwszego dnia dochodzenia.
Czy policja może zająć moje konto bankowe przed postawieniem mi zarzutów?
Tak. Zajęcie zabezpieczające na podstawie art. 94a Sv opiera się na podejrzeniu, a nie na oskarżeniu lub wyroku skazującym i wymaga zgody sędziego śledczego na podstawie art. 103 Sv. Salda bankowe są prawami majątkowymi i mieszczą się w definicji przedmiotów. Nie trzeba czekać na rozprawę, aby je zakwestionować: skargę na podstawie art. 552a Sv można złożyć natychmiast i jest ona rozpatrywana w sądzie.
Jak ustalana jest kwota konfiskaty?
Sąd szacuje przewagę w oparciu o legalne środki dowodowe, zazwyczaj opierając się na raporcie śledczym. Może on obliczyć wartość transakcji po transakcji lub zastosować metody abstrakcyjne – zestawienie gotówkowe porównujące wpływy i wydatki lub porównanie aktywów na początku i na końcu okresu. Koszty bezpośrednio związane z popełnieniem przestępstwa mogą zostać odliczone; ogólne koszty utrzymania i grzywny nie.
Czy standard dowodowy jest taki sam jak w przypadku skazania?
Nie, i to jest kluczowa różnica. Wyrok skazujący wymaga zgodnych z prawem i przekonujących dowodów. Nakaz konfiskaty wymaga od sądu oszacowania korzyści z legalnych środków dowodowych, co stanowi istotnie niższy próg. W rozszerzonych sprawach konfiskaty sąd może również przyjąć domniemanie dotyczące sześciu lat wydatków i zakupów, pozostawiając Ci rozliczenie się z Twoich finansów.
Co się stanie, jeżeli po prostu nie będę w stanie zapłacić?
Podnieś zarzut braku zdolności płatniczej na samym posiedzeniu w sprawie konfiskaty: sąd może ustalić niższą kwotę, biorąc pod uwagę twoją obecną i przewidywalną zdolność płatniczą. W trakcie egzekucji można również wnioskować o obniżenie lub umorzenie długu. Bezczynność jest najgorszą opcją, ponieważ prokurator może wnioskować o zastosowanie środka zapobiegawczego, a jego zastosowanie nie umarza długu.
Aktywa mojej firmy zostały zamrożone z powodu mojego wspólnika. Co mogę zrobić?
Złóż skargę na podstawie art. 552a Sv jako strona zainteresowana. Art. 94a Sv zezwala na zajęcie mienia osoby trzeciej tylko pod ścisłymi, łącznymi warunkami dotyczącymi pochodzenia przedmiotów, zamiaru udaremnienia ich odzyskania oraz wiedzy osoby trzeciej. Kryterium własności osób trzecich jest rygorystyczne, dlatego należy niezwłocznie przedstawić dokumentację z tego okresu – rachunki, umowy, zabezpieczenia.
Czy pójście do więzienia za to przestępstwo kończy roszczenie pieniężne?
Nie. Wyrok i nakaz konfiskaty są odrębne. Konfiskata jest środkiem naprawczym orzekanym w ramach własnej procedury na podstawie art. 511b–511i Sv i tworzy dług wobec państwa, który trwa nadal po wykonaniu wyroku. Przymusowe aresztowanie za brak zapłaty również go nie wygasza. Jedynymi trwałymi rozwiązaniami są zaniżona wycena, obniżka, ugoda lub płatność.
