Transgraniczne śledztwa karne w Holandii: Twoje prawa i obrona

Transgraniczne śledztwo karne to sprawa, w której podejrzany, dowody lub pieniądze znajdują się w więcej niż jednym kraju. W takim przypadku organy potrzebują narzędzia, takiego jak wzajemna pomoc prawna, Europejski Nakaz Dochodzeniowy lub nakaz aresztowania, aby dotrzeć do sprawy za granicę. Jeśli jednym z krajów objętych dochodzeniem jest Holandia, wówczas zastosowanie ma holenderskie postępowanie karne.

O wszczęciu postępowania karnego decyduje Openbaar Ministerie (Prokuratura), rechter-commissaris (sędzia śledczy) zatwierdza i nadzoruje surowsze środki przymusu, a oskarżony ma prawo do milczenia i korzystania z pomocy adwokata od pierwszego przesłuchania. Przepisy dotyczące jurysdykcji znajdują się w Wetboek van Strafrecht (Kodeksie karnym), a zasady współpracy w Księdze V Wetboek van Strafvordering (Kodeksie postępowania karnego).

Większość osób zaangażowanych w sprawę międzynarodową nie zostaje aresztowana o świcie. Częściej otrzymują wezwanie w charakterze świadka, odkrywają zamrożone konto bankowe, dowiadują się, że zagraniczny prokurator zwrócił się do holenderskiej policji o udostępnienie ich akt lub zostają zatrzymani na granicy, ponieważ inne państwo rozesłało ostrzeżenie. To, co zrobisz w tych pierwszych dniach, wpływa na resztę sprawy.

Kiedy holenderskie prawo karne ma zastosowanie do zachowań popełnionych za granicą?

Holenderskie prawo karne ma zastosowanie w pierwszej kolejności do przestępstw popełnionych na terytorium Holandii, zgodnie z artykułem 2 Kodeksu karnego. Ta zasada terytorialna sięga dalej, niż mogłoby się wydawać: przestępstwo uznaje się za popełnione w Holandii, jeśli jakakolwiek część czynu lub jego skutek miała miejsce w tym kraju. Serwer w Amsterdamholenderskie konto bankowe wykorzystywane do otrzymywania środków, holenderska firma wystawiona na fakturę w ramach oszustwa lub ofiara zamieszkująca w Holandii — każda z tych sytuacji może skutkować przypisaniem sprawy do jurysdykcji holenderskiej, nawet jeśli żadna ze stron nigdy nie postawiła stopy w tym kraju.

Kodeks karny dodaje również osobiste podstawy jurysdykcji. Zgodnie z artykułem 7 holenderskie prawo karne ma zastosowanie do obywatela holenderskiego, który popełnia przestępstwo za granicą, pod warunkiem że czyn jest karalny zarówno zgodnie z prawem holenderskim, jak i prawem kraju, w którym je popełniono. Ten wymóg podwójnej karalności stanowi praktyczny filtr: zachowanie, które było zgodne z prawem w miejscu popełnienia przestępstwa, zasadniczo nie może być ścigane na tej podstawie, chociaż Kodeks rozszerza jurysdykcję na rezydentów w odniesieniu do określonej listy poważnych przestępstw. Artykuł 5 działa w drugą stronę i obejmuje przestępstwa popełnione za granicą przeciwko obywatelowi holenderskiemu, ale tylko w przypadku przestępstw zagrożonych ustawową karą pozbawienia wolności wynoszącą co najmniej osiem lat, również podlegających podwójnej karze.

Lustrzanym odbiciem jurysdykcji jest zakaz dwukrotnego sądzenia. Artykuł 68 Kodeksu karnego zakazuje ponownego ścigania w Holandii po wydaniu prawomocnego wyroku, a artykuł 54 Konwencji wykonawczej do Układu z Schengen rozszerza tę ochronę na państwa członkowskie: po prawomocnym rozstrzygnięciu sprawy w jednym z nich i wykonaniu kary lub jej unieważnieniu, pozostałe państwa nie mogą ponownie ścigać tych samych czynów. Artykuł 50 Karty Praw Podstawowych UE ustanawia tę samą zasadę na poziomie Unii. Wczesne ustalenie, że wcześniejsza sprawa zagraniczna została prawomocnie rozstrzygnięta, jest jedną z najsilniejszych dostępnych form obrony w sprawach transgranicznych, a często jest pomijane.

W jaki sposób zagraniczne władze uzyskują dowody w Holandii?

Władze zagraniczne nie mogą same prowadzić dochodzeń na terytorium Holandii; muszą zwrócić się o pomoc, a Księga 5 Kodeksu Postępowania Karnego określa, jak to zrobić. Tytuł 1 tej Księgi reguluje klasyczną wzajemną pomoc prawną: wniosek państwa obcego jest rozpatrywany przez Prokuraturę, środki przymusu stosuje się tylko wtedy, gdy przestępstwo uzasadniałoby je również w sprawie holenderskiej, a wniosek jest odrzucany, gdy jest sprzeczny z prawem holenderskim lub zobowiązaniami traktatowymi Holandii. Wnioski są kierowane za pośrednictwem regionalnych międzynarodowych centrów pomocy prawnej i koordynującego je centrum krajowego, a nie bezpośrednio do lokalnego komisariatu policji.

W Unii Europejskiej standardowym instrumentem jest obecnie Europejski Nakaz Dochodzeniowy, a nie starszy nakaz rekwizycyjny. Został on wprowadzony dyrektywą 2014/41/UE i wdrożony w tytule 4 księgi 5 Kodeksu Postępowania Karnego. Organ wydający nakaz w jednym państwie członkowskim nakazuje przeprowadzenie określonej czynności dochodzeniowej, holenderski prokurator uznaje ją i organizuje jej wykonanie, a podstawy odmowy są ograniczone i wymienione. Dyrektywa określa ścisłe ramy czasowe: decyzja o uznaniu w ciągu trzydziestu dni od otrzymania, a wykonanie w ciągu dziewięćdziesięciu dni od tej decyzji, z krótszymi terminami w przypadku pilnej czynności. W praktyce przesłuchanie, przeszukanie mieszkania lub ujawnienie informacji bankowych w Holandii może zostać zorganizowane dla zagranicznego prokuratora w ciągu kilku tygodni.

Od 18 sierpnia 2026 r. otwarta jest kolejna droga. Rozporządzenie (UE) 2023/1543 w sprawie europejskich nakazów wydania dokumentów i nakazów zabezpieczenia dokumentów umożliwia organowi sądowemu w jednym państwie członkowskim doręczenie nakazu bezpośrednio dostawcy usług oferującemu usługi w Unii, z pominięciem organów państwa, w którym dane są przechowywane. Dane abonenta i dane o ruchu, a w określonych przypadkach dane dotyczące treści, muszą zostać dostarczone w ciągu dziesięciu dni, a w nagłych przypadkach w ciągu ośmiu godzin. W przypadku osób, których sprawa dotyczy wiadomości, poczty e-mail lub kont w chmurze, znacznie skraca to drogę między zagranicznym dochodzeniem a danymi.

Organy współpracy działają równolegle z tymi instrumentami. Wspólny zespół dochodzeniowo-śledczy pozwala prokuratorom i śledczym z dwóch lub więcej państw prowadzić jedno śledztwo na podstawie umowy określającej, które prawo ma zastosowanie do którego aktu. Eurojust i Europol, oba z siedzibą w Hadze, koordynują sprawy i wymieniają się informacjami wywiadowczymi, a Prokurator Generalny Unii Europejskiej prowadzi dochodzenia i ściga nadużycia finansowe na szkodę budżetu Unii za pośrednictwem prokuratorów delegowanych w państwach uczestniczących, w tym w Holandii. Obrona, która traktuje każdą jurysdykcję jako odrębną sprawę, zazwyczaj stanowi krok wstecz w śledztwie, które już jest prowadzone jako jedno.

Jakie prawa Ci przysługują, gdy przesłuchuje Cię holenderska policja?

W przypadku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa stajesz się verdachte (podejrzanym) w rozumieniu art. 27 Kodeksu postępowania karnego, a do ciebie stosuje się inny zestaw zasad niż do świadka. Przed jakimkolwiek przesłuchaniem dotyczącym twojego udziału w przestępstwie funkcjonariusz prowadzący przesłuchanie musi cię uprzedzić, że nie masz obowiązku udzielania odpowiedzi na mocy art. 29 Kodeksu. Prawo do milczenia nie jest kwestią formalną: w sprawach transgranicznych oświadczenia złożone wcześnie i bez konsultacji są rutynowo wykorzystywane w innym kraju, gdzie te same słowa mogą mieć zupełnie inne znaczenie prawne.

Artykuł 28 Kodeksu przyznaje każdemu podejrzanemu prawo do skorzystania z pomocy obrońcy. Od momentu wdrożenia Dyrektywy 2013/48/UE, zatrzymany podejrzany ma prawo do konsultacji z prawnikiem przed pierwszym przesłuchaniem policyjnym oraz do obecności obrońcy podczas tego przesłuchania, a podejrzany zatrzymany otrzymuje obrońcę w ramach systemu pomocy prawnej, jeśli nie został on wybrany. Można zrzec się tej pomocy, ale zrzeczenie się jej złożone w języku, którego się nie zna, w nocy, bez znajomości akt sprawy, ma niewielką wagę i jest jednym z najczęstszych błędów, których można uniknąć w sprawach międzynarodowych.

Prawa językowe są prawami egzekwowalnymi, a nie grzecznościowymi. Dyrektywa 2012/13/UE wymaga pisemnej informacji o przysługujących Państwu prawach w języku, który Państwo rozumieją, a dyrektywa 2010/64/UE gwarantuje tłumaczenie ustne podczas przesłuchań i rozpraw oraz pisemne tłumaczenie istotnych dokumentów w sprawie. Władze holenderskie są zasadniczo zobowiązane do korzystania z usług tłumaczy ustnych i pisemnych z rejestru prowadzonego na podstawie ustawy o tłumaczach przysięgłych (Wet beëdigde tolken en vertalers). Jeśli przesłuchanie odbywa się za pośrednictwem tłumacza ad hoc lub wezwanie lub nakaz aresztowania nie zostały przetłumaczone, należy to zgłosić do protokołu; znacznie trudniej jest to później podnieść.

Jak długo można Cię przetrzymywać przed rozprawą?

Holenderski areszt tymczasowy odbywa się w stałych blokach, a ich znajomość pozwala zorientować się, ile czasu ma do dyspozycji adwokat. Po aresztowaniu możesz zostać przesłuchany maksymalnie przez dziewięć godzin, przy czym godziny nocne między północą a dziewiątą rano nie są wliczane. Jeśli śledztwo tego wymaga, prokurator lub prokurator pomocniczy może zarządzić areszt policyjny (inverzekeringstelling) na okres do trzech dni, z możliwością jednokrotnego przedłużenia o kolejne trzy dni w przypadku nagłej potrzeby.

W ciągu trzech dni i osiemnastu godzin od aresztowania należy stawić się przed rechter-commissaris, który oceni legalność pozbawienia wolności i może nakazać zwolnienie. Sędzia śledczy może następnie orzec tymczasowe aresztowanie na okres do czternastu dni, po czym sąd w swojej izbie może orzec o gevangenhouding na okres do dziewięćdziesięciu dni, tak aby tymczasowe aresztowanie mogło trwać do 104 dni przed rozpoczęciem rozprawy. W całym okresie aresztowanie wymaga zarówno poważnego podejrzenia, jak i podstawy ustawowej, takiej jak ryzyko ucieczki, ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa lub interes śledztwa. Ryzyko ucieczki jest podstawą najchętniej akceptowaną w przypadku podejrzanego zamieszkałego za granicą, dlatego właśnie wczesny, udokumentowany wniosek o warunkowe zwolnienie, taki jak oddanie paszportu, holenderskiego adresu korespondencyjnego i obowiązek meldunkowy, może zadecydować o tym, czy areszt tymczasowy zostanie zastosowany, czy też zostanie warunkowo zwolniony.

Co się stanie, jeśli zostaniesz aresztowany na podstawie europejskiego nakazu aresztowania lub wniosku o ekstradycję?

Jeśli inne państwo członkowskie UE chce, aby Cię wydano, wydaje europejski nakaz aresztowania na mocy decyzji ramowej 2002/584/WSiSW, wdrożonej w Holandii w ustawie o przekazywaniu osób (Overleveringswet). Sąd Rejonowy w Amsterdam Posiada wyłączną jurysdykcję w zakresie postępowań o wydanie osób w całym kraju, za pośrednictwem swojej Międzynarodowej Izby Pomocy Prawnej, więc niezależnie od miejsca aresztowania, tam właśnie rozpatrywana jest Twoja sprawa. Decyzja Ramowa wymaga wydania prawomocnego orzeczenia w ciągu sześćdziesięciu dni od aresztowania, z możliwością przedłużenia o trzydzieści dni, jeśli termin ten nie może zostać dotrzymany. W przypadku trzydziestu dwóch kategorii poważnych przestępstw wymienionych w decyzji, sąd nie bada podwójnej karalności.

Zakres argumentacji jest węższy niż w zwykłej sprawie karnej, ale jest realny. Wydanie jest odrzucane lub odraczane w przypadku wadliwości nakazu, gdy ściganie w Holandii jest wykluczone z powodu zasady ne bis in idem lub przedawnienia oraz gdy dana osoba narażona byłaby na realne ryzyko nieludzkich lub poniżających warunków pozbawienia wolności lub naruszenia prawa do rzetelnego procesu sądowego w państwie wydającym. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stosuje dwuetapowy test w odniesieniu do tych zagrożeń: ogólne niedociągnięcia w państwie wydającym same w sobie nie wystarczają, a sąd musi następnie ocenić konkretne i indywidualne ryzyko dla danej osoby, w oparciu o konkretne informacje uzyskane od organu wydającego. Obywatele holenderscy i osoby osiedlone są co do zasady wydawane w celu ścigania wyłącznie po uzyskaniu gwarancji, że ewentualna kara pozbawienia wolności zostanie wykonana w Holandii, po czym kara jest przejmowana i dostosowywana zgodnie z holenderskim prawem dotyczącym wzajemnego uznawania kar pozbawienia wolności.

Wnioski z państw spoza Unii Europejskiej rozpatrywane są zgodnie ze starszą procedurą, określoną w Uitleveringswet (Ustawie o ekstradycji) i stosownym traktacie. W tym przypadku role są podzielone: ​​sąd okręgowy orzeka o dopuszczalności i doradza ministrowi, a Minister Sprawiedliwości i Bezpieczeństwa podejmuje ostateczną decyzję, którą można zaskarżyć do sądu cywilnego w postępowaniu uproszczonym. Holandia nie wydaje swoich obywateli w celu ścigania bez gwarancji powrotu. Jedna kwestia zasługuje na osobną wzmiankę, ponieważ wywołuje wiele zamieszania: czerwony alert Interpolu jest wnioskiem o współpracę policyjną, a nie sądowym nakazem aresztowania, i można go zaskarżyć do Komisji Kontroli Plików Interpolu, która może nakazać usunięcie danych.

Czy dowody zebrane za granicą można podważyć?

Tylko częściowo, i warto być szczerym co do tego, gdzie przebiega granica. Sądy holenderskie stosują zasadę wzajemnego zaufania (vertrouwensbeginsel): w przypadku gdy czynność dochodzeniowa została przeprowadzona za granicą przez organ zagraniczny zgodnie z prawem tego kraju, sąd holenderski z reguły nie sprawdza, czy organ ten przestrzegał własnych przepisów. Sąd holenderski sprawdza natomiast, czy proces jako całość jest rzetelny w świetle artykułu 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, czy organy holenderskie działały zgodnie z prawem, gdy zażądały, otrzymały lub wykorzystały materiał, oraz czy obrona miała rzeczywistą możliwość sprawdzenia wiarygodności dowodów.

W przypadku naruszenia holenderskich przepisów proceduralnych, art. 359a Kodeksu postępowania karnego przewiduje środek zaradczy. Sąd może stwierdzić istnienie wady, złagodzić karę, wykluczyć dowody lub, w skrajnych przypadkach, uznać oskarżenie za niedopuszczalne, biorąc pod uwagę naruszony interes, wagę wady i wyrządzoną szkodę. W swoim wyroku przeglądowym z dnia 1 grudnia 2020 r. (ECLI:NL:HR:2020:1890) Sąd Najwyższy dostosował te ramy, pozostawiając więcej miejsca na wyłączenie w przypadku poważnego naruszenia prawa podstawowego, choć próg pozostaje wysoki, a argument obrony niezwiązany z konkretną szkodą wyrządzoną danemu oskarżonemu nie zostanie uwzględniony.

Obszerne zbiory danych o zaszyfrowanej komunikacji, przejęte w trakcie francuskich i belgijskich śledztw i udostępnione holenderskim prokuratorom za pośrednictwem wspólnych zespołów śledczych, pokazują, jak to działa w praktyce. Holenderskie sądy generalnie akceptowały ten materiał, zamiast testować sam zagraniczny podsłuch, jednocześnie nalegając, aby obrona była w stanie zweryfikować wiarygodność i kompletność ujawnionych informacji, a prokuratura transparentnie informowała o sposobie wyboru wiadomości i przypisania ich do konkretnego użytkownika. Skuteczną linią obrony jest zatem zazwyczaj atrybucja i kontekst, a nie legalność operacji zagranicznej.

Jakie jest ryzyko transgraniczne dla firm i dyrektorów?

Spółka może sama popełnić przestępstwo. Artykuł 51 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność karną osób prawnych i pozwala na ściganie osób, które wydały lub skutecznie nakazały dane zachowanie, równolegle ze spółką, dlatego dochodzenie korporacyjne często staje się sprawą osobistą dla dyrektora lub inspektora ds. zgodności. Przestępstwa gospodarcze, finansowe i środowiskowe są rozpatrywane przez Functioneel Parket, wyspecjalizowany organ Prokuratury Generalnej, a FIOD pełni funkcję dochodzeniową. To właśnie w te sprawy najczęściej angażowani są zagraniczni regulatorzy i prokuratorzy.

Powtarzającymi się tematami są pranie pieniędzy, karane na podstawie artykułów 420bis do 420quater Kodeksu karnego, przekupstwo zagraniczne oraz naruszenia kontroli eksportu i sankcji finansowych. Sankcje stały się priorytetem w egzekwowaniu prawa karnego, a nie administracyjnego; kwestie, które się w tym zakresie pojawiają, omawiamy w naszych artykułach na temat karnego egzekwowania sankcji międzynarodowych oraz międzynarodowych i krajowych środków karnych . W przypadku gdy dochodzenie wewnętrzne toczy się równolegle z dochodzeniem karnym, kolejność ma znaczenie: notatki z przesłuchań i raporty śledcze przygotowane dla zarządu mogą trafić do akt sprawy karnej, a tajemnica zawodowa adwokata w Holandii dotyczy adwokata, a nie firmy ani doradcy wewnętrznego nieposiadającego takiego statusu.

Co powinieneś sprawdzić jako podejrzany lub świadek?

Najpierw ustal swój status, ponieważ świadek może zostać zmuszony do złożenia zeznań, a podejrzany nie (art. 29 Kodeksu postępowania karnego). Następnie zabezpiecz akta i skoordynowaj swoją obronę.

• Zadaj pytanie i niech zostanie ono odnotowane, niezależnie od tego, czy zostaniesz zgłoszony jako podejrzany czy świadek.
• Zapytaj, na jakiej podstawie prawnej nawiązano kontakt: dochodzenie holenderskie, europejski nakaz dochodzeniowy czy wniosek o wzajemną pomoc prawną, a także jaki organ wydał ten dokument.
• Nie usuwaj wiadomości, dokumentów ani kont, jeśli wiesz, że toczy się dochodzenie; zachowaj je, łącznie z metadanymi. Usunięcie materiałów może się dla Ciebie bardzo źle skończyć.
• Nie omawiaj sprawy ze współpodejrzanymi ani pracownikami, którzy mogą zostać przesłuchani; kieruj komunikację za pośrednictwem swojego prawnika, aby zachować jej poufność.
• Przed podróżą sprawdź, czy wydano nakaz aresztowania lub ostrzeżenie.
• Sprawdź, czy te same fakty zostały już ostatecznie rozstrzygnięte w innym państwie Schengen (artykuł 54 Konwencji z Schengen).

Jeden prawnik powinien mieć wgląd w sytuację w różnych jurysdykcjach, aby oświadczenie złożone w jednym kraju nie podważało stanowiska zajętego w innym. Nasz przegląd postępowania karnego w Holandii, od śledztwa do wydania wyroku, opisuje typową drogę holenderską, a nasz artykuł na temat phishingu i oszustw internetowych omawia zarzuty dotyczące oszustw internetowych.

Co powinnaś sprawdzić jako firma?

Sprawdź, kto w organizacji jest narażony na takie działania, ponieważ zgodnie z artykułem 51 Kodeksu karnego osoby, które wydały polecenie lub nakazały takie zachowanie, mogą być ścigane razem z firmą. FIOD i Functioneel Parket badają większość tych przypadków.

• Którzy dyrektorzy, pracownicy odpowiedzialni za zgodność z przepisami mogą być traktowani jako podejrzani, a nie świadkowie?
• Czy adwokat przeprowadza wewnętrzne dochodzenie, aby do jego wyników pracy miała zastosowanie tajemnica zawodowa prawnika?
• Czy dane są przechowywane u dostawców usług, którzy mogą otrzymać europejski nakaz wydania dokumentów z dziesięciodniowym terminem?
• Czy zajęte lub zamrożone aktywa oraz kwestie narażenia na sankcje na mocy Ustawy o sankcjach z 1977 r. są rozpatrywane równolegle?
• Czy istnieje jeden koordynujący prawnik dla wszystkich zaangażowanych jurysdykcji?

Co możemy dla Ciebie zrobić w przypadku transgranicznego dochodzenia karnego?

Nasz zespół zajmujący się prawem karnym pomaga osobom fizycznym i firmom w języku niderlandzkim, angielskim i innych językach oraz współpracuje z prawnikami za granicą.

• Uczestniczymy w przesłuchaniach policyjnych w Holandii i wcześniej informujemy Cię o prawie do milczenia.
• Domagamy się zwolnienia na warunkach przedstawionych rechter-commissaris i sądowi w siedzibie aresztu.
• Reprezentujemy Państwa w postępowaniu o wydanie rzeczy przed Sądem Rejonowym Amsterdam oraz w sprawach ekstradycyjnych.
• Kwestionujemy europejskie nakazy dochodzeniowe, wnioski o wzajemną pomoc prawną i zajęcia dotyczące Twoich danych lub aktywów, w tym: zamrożenie aktywów w ramach reżimów sankcji.
• Dowody zagraniczne badamy na podstawie artykułu 359a Kodeksu postępowania karnego i artykułu 6 EKPC.
• Reprezentujemy spółki i dyrektorów w dochodzeniach prowadzonych przez Functioneel Parket i FIOD.

Podsumowanie

• Jeżeli jednym z zaangażowanych krajów jest Holandia, wówczas zastosowanie ma holenderskie postępowanie karne, nawet jeśli sprawca lub inne strony znajdują się za granicą.
• Jurysdykcja terytorialna i osobista na podstawie artykułów 2, 5 i 7 Kodeksu karnego może obejmować czyny mające jedynie częściowy związek z Holandią, podlegając podwójnej karze, gdy ma to zastosowanie.
• Aby zebrać dowody w tej sprawie, zagraniczne organy potrzebują formalnej drogi, wzajemnej pomocy prawnej, europejskiego nakazu dochodzeniowego lub, od 18 sierpnia 2026 r., europejskiego nakazu wydania dowodów lub nakazu zabezpieczenia dowodów; w każdym przypadku obowiązują określone terminy i ograniczone podstawy odmowy.
• Masz prawo do milczenia, do prawnika od pierwszego przesłuchania, a także do tłumaczenia ustnego i pisemnego; zrzeczenie się tych praw bez odpowiednich informacji rzadko jest warte zachodu.
• Ustal swój status, chroń swoją dokumentację i koordynuj swoją obronę w różnych jurysdykcjach od pierwszego kontaktu, ponieważ wczesne kroki zazwyczaj decydują o dalszym przebiegu sprawy.

PYTANIA I ODPOWIEDZI