Prawo do milczenia w Holandii: co obejmuje?

Podejrzany w Holandii nie ma obowiązku odpowiadania na pytania. Artykuł 29 holenderskiego kodeksu postępowania karnego (Wetboek van Strafvordering) przyznaje każdemu podejrzanemu prawo do milczenia, a pouczenie (cautie) – brak obowiązku odpowiadania – musi zostać udzielone przed rozpoczęciem przesłuchania. Prawo to obowiązuje zarówno na komisariacie policji, jak i w sądzie.

Dwa warunki są często źle rozumiane. Milczenie nie zwalnia z obowiązku ujawnienia swoich danych, gdy funkcjonariusz zgodnie z prawem tego zażąda; obowiązek ten wynika z odrębnych przepisów, a odmowa stanowi odrębne przestępstwo. Chociaż milczenie samo w sobie nigdy nie dowodzi winy, sąd może wziąć pod uwagę, że obciążający fakt wymagający wyjaśnienia pozostał niewyjaśniony. Milczenie jest zatem decyzją taktyczną, którą najlepiej podjąć w porozumieniu z prawnikiem, a nie w pierwszych minutach przesłuchania.

Co oznacza prawo do zachowania milczenia w prawie holenderskim?

Oznacza to, że nigdy nie musisz budować argumentów przeciwko sobie, używając własnych słów. Policja, prokurator i sędzia mogą zadawać ci pytania, ale to ty decydujesz, czy na nie odpowiesz, i nie możesz zostać ukarany za odmowę.

Prawo chroni przed samoobciążeniem: ryzykiem, że Twoje własne zeznania staną się dowodem skazującym. Dotyczy ono każdej osoby przesłuchiwanej w charakterze podejrzanego, niezależnie od tego, czy została aresztowana, czy też dobrowolnie zaproszona na przesłuchanie. Obowiązuje ono również na każdym etapie, od pierwszego kontaktu z funkcjonariuszem na ulicy, aż po rozprawę przed sądem karnym.

Prawo obejmuje oświadczenia. Nie obejmuje wszystkiego. Nadal musisz podać swoją tożsamość, a prawo pozwala śledczym na zebranie pewnych dowodów bez twojej zgody wyrażonej słowami. Poniższe sekcje wyjaśniają, gdzie przebiega granica i jak rozsądnie korzystać z prawa.

Skąd wzięło się prawo do zachowania milczenia?

Prawo to jest zapisane w artykule 29 Kodeksu postępowania karnego. Jest ono wzmocnione artykułem 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC), który gwarantuje sprawiedliwy proces i, według Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, obejmuje prawo do nieobciążania samego siebie.

Artykuł 29 zawiera dwie zasady. Po pierwsze, funkcjonariusz lub sędzia przesłuchujący podejrzanego musi powstrzymać się od wszelkich działań mających na celu uzyskanie zeznań, których nie można uznać za złożone dobrowolnie. Naciski, groźby lub wprowadzające w błąd obietnice są zatem niedozwolone. Po drugie, podejrzany nie ma obowiązku udzielania odpowiedzi i musi zostać o tym poinformowany przed rozpoczęciem przesłuchania. To ostrzeżenie to ostrzeżenie (cautie).

Jeśli pouczenie nie zostanie wydane, oświadczenie może nie zostać wykorzystane jako dowód. To, czy sąd faktycznie je wykluczy, zależy od okoliczności sprawy, takich jak to, czy podejrzany znał swoje prawa i jak poważne było zaniedbanie. Jeśli zostałeś przesłuchany bez pouczenia, poinformuj o tym swojego prawnika. Może to być ważny argument na obronę.

Prawo do milczenia jest ściśle powiązane z prawem do adwokata. Zgodnie z artykułem 28 Kodeksu każdy podejrzany o popełnienie przestępstwa ma prawo do skorzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu karnym . Zatrzymany podejrzany ma prawo do konsultacji z adwokatem do pół godziny przed pierwszym przesłuchaniem (artykuł 28c). Adwokat może również uczestniczyć w przesłuchaniu na wniosek podejrzanego (artykuł 28d). Dotyczy to zarówno zatrzymanych podejrzanych, jak i podejrzanych wezwanych na przesłuchanie.

Czy powinieneś zachować milczenie czy złożyć oświadczenie?

Nie ma jednej, uniwersalnej odpowiedzi. Właściwy wybór zależy od dowodów w aktach sprawy, siły Twojego zeznania i etapu śledztwa. Podejmij decyzję po rozmowie z prawnikiem, a nie pod presją sali przesłuchań.

Milczenie często jest rozsądne na początku. W tym momencie zazwyczaj nie wiesz tego, co policja już wie. Zeznania złożone bez tej wiedzy mogą zawierać nieścisłości, które później są przedstawiane jako kłamstwa. Szczegół, którego nie pamiętasz, może zaszkodzić twojej wiarygodności bardziej niż milczenie.

Złożenie oświadczenia może być mądrzejsze, gdy dysponujesz jasnym i weryfikowalnym wyjaśnieniem. Pomyśl o alibi, dokumencie potwierdzającym twoje zeznania lub świadku, który może potwierdzić twoje słowa. Jeśli złożysz takie wyjaśnienie dopiero na rozprawie, sąd może zapytać, dlaczego nie wspomniałeś o nim wcześniej. Spóźnione wyjaśnienie nie jest zakazane, ale może mieć mniejszą wagę, ponieważ policja nie będzie mogła go już zweryfikować.

Nie musisz wybierać między „wszystko albo nic”. Możesz odpowiedzieć na niektóre pytania, a na inne nie. Możesz też początkowo zachować milczenie i złożyć oświadczenie później, na przykład po zapoznaniu się z aktami przez prawnika. Ważne jest, abyś każdą decyzję podjął świadomie.

Czego nie możesz odmówić?

Nie możesz odmówić ujawnienia swojej tożsamości ani zablokować dowodów, które istnieją niezależnie od twojej woli. Prawo do milczenia chroni to, co mówisz, a nie dowody rzeczowe czy dokumenty, które już istnieją.

Zgodnie z artykułem 27a Kodeksu, policja żąda od podejrzanego podania imienia, nazwiska, miejsca i daty urodzenia, adresu zarejestrowanego w Bazie Danych Osobowych (BRP) oraz adresu rzeczywistego. Ponadto, ustawa o obowiązku identyfikacji (Wet op de identificatieplicht) nakłada na funkcjonariusza obowiązek okazania ważnego dokumentu tożsamości, gdy funkcjonariusz zgodnie z prawem tego zażąda. Odmowa okazania dokumentu stanowi odrębne przestępstwo.

Śledczy mogą również gromadzić dowody, takie jak odciski palców, zdjęcia, próbki ciała lub dokumenty zabezpieczone podczas legalnego przeszukania. Są one dostępne niezależnie od tego, co powiesz. Twoje milczenie nie uniemożliwia ich gromadzenia ani wykorzystania, pod warunkiem, że śledczy postępują zgodnie z przepisami ustawowymi dla każdego środka.

Które błędne przekonania na temat ciszy powodują problemy?

Regularnie pojawiają się trzy błędne przekonania: że milczenie jest równoznaczne z przyznaniem się do winy, że milczenie obejmuje również identyfikację i dowody oraz że milczenie kończy sprawę. Każde z nich może prowadzić do decyzji, które zaszkodziłyby twojej pozycji. Poniżej wyjaśniamy, co tak naprawdę mówi prawo.

Czy twoje milczenie może być wykorzystane jako dowód winy?

Nie. Milczenie samo w sobie nigdy nie jest dowodem winy. Jeśli jednak inne dowody wyraźnie na ciebie wskazują i wymagają wyjaśnień, sąd może uznać, że ich nie złożyłeś.

Holenderski Sąd Najwyższy (Hoge Raad) ustanowił tę zasadę w wyroku z 3 czerwca 1997 r. (ECLI:NL:HR:1997:ZD0733, NJ 1997/584). Sąd nie może wykorzystać milczenia jako środka dowodowego. Jeżeli zebrane dowody same w sobie są obciążające, sąd może jednak uznać, że podejrzany nie przedstawił żadnego rozsądnego wyjaśnienia podważającego te dowody.

Europejski Trybunał Praw Człowieka zajął podobne stanowisko w sprawie John Murray przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (8 lutego 1996 r.). Wnioski można wyciągnąć z milczenia tylko wtedy, gdy dowody wymagają już wyjaśnienia, a milczenie nigdy nie może być jedyną ani główną podstawą skazania. Zasada holenderska jest nieco bardziej rygorystyczna: pozostałe dowody muszą być niezależne, aby brak wyjaśnienia mógł odegrać jakąkolwiek rolę.

W praktyce oznacza to, że milczenie jest najbezpieczniejsze, gdy dowody są słabe lub niejasne. Gdy dowody są mocne, dobrze przygotowane wyjaśnienie może okazać się bardziej przydatne. Właśnie dlatego warto omówić swój wybór z prawnikiem.

Czy milczenie zwalnia Cię z obowiązku ujawnienia swojej tożsamości lub przekazania dowodów?

Nie. Możesz odmówić odpowiedzi na pytania dotyczące zarzucanego Ci przestępstwa, ale musisz podać swoją tożsamość i okazać dokument tożsamości na żądanie zgodne z prawem. Dowody, które istnieją niezależnie od Twojej woli, mogą zostać zebrane bez Twojej zgody.

Prawo do milczenia dotyczy oświadczeń. Nie obejmuje ono danych osobowych, dowodów rzeczowych ani istniejących dokumentów. Śledczy mogą, w granicach prawa, pobrać odciski palców i zdjęcia, w niektórych przypadkach pobrać próbki ciała oraz skonfiskować dokumenty i nośniki danych.

Poniższa tabela podsumowuje, co podejrzany musi i czego nie musi robić zgodnie z prawem holenderskim:

Czy milczenie wstrzymuje sprawę?

Nie. Milczenie nie daje immunitetu ani nie skutkuje automatycznym zwolnieniem. Prokurator podejmuje decyzję o wszczęciu postępowania na podstawie wszystkich dowodów, niezależnie od złożonych przez ciebie zeznań.

Niektórzy podejrzani uważają, że sprawa upadnie, jeśli nic nie powiedzą. To nieporozumienie. Śledczy nadal mogą gromadzić zeznania świadków, ustalenia z badań kryminalistycznych, nagrania z kamer, zapisy bankowe i dane cyfrowe. Jeśli te dowody okażą się wystarczająco mocne, sprawa będzie kontynuowana.

Prawda jest również odwrotna. Milczenie nie podlega karze. Nie otrzymasz wyższego wyroku, ponieważ skorzystałeś z prawa do milczenia. Sąd może jednak wziąć pod uwagę brak skruchy lub współpracy, gdy dowody są jasne, tak jak może wziąć pod uwagę przyznanie się do winy. Omów z prawnikiem, jak Twój wybór prawdopodobnie wpłynie na Twoją sprawę.

W jaki sposób jednostki i firmy mogą dobrze wykorzystać ciszę?

Podejmuj milczenie świadomie, a nie odruchowo. Dla osób fizycznych oznacza to podejmowanie decyzji w trakcie rozmowy kwalifikacyjnej, z poradą. Dla firm oznacza to wiedzę, kiedy obowiązuje prawo do milczenia, a kiedy obowiązek współpracy.

Na co powinieneś zwrócić uwagę jako jednostka?

Porozmawiaj z prawnikiem przed pierwszym przesłuchaniem i ustal z nim, na jakie pytania odpowiesz, a na które nie. Zapytaj o podejrzenia i dowody, zanim złożysz zeznania.

Przesłuchania mogą być stresujące. Funkcjonariusz prowadzący przesłuchanie może przedstawić dowody, powtórzyć pytania lub zasugerować, że milczenie może być źle odebrane. Zgodnie z artykułem 29, funkcjonariusz nie może wywierać niewłaściwej presji, ale uporczywe przesłuchanie jest dozwolone. Warto wiedzieć z wyprzedzeniem, że możesz po prostu powiedzieć, że powołujesz się na prawo do milczenia, tak często, jak to konieczne.

Zastanów się również nad tym, co dzieje się po przesłuchaniu. Twoje oświadczenie, lub milczenie, zostanie odnotowane w protokole z przesłuchania (proces-verbaal). Przeczytaj go uważnie przed podpisaniem. Jeśli coś jest niepoprawne lub niekompletne, poproś o poprawienie przed podpisaniem.

Przykład ilustrujący tę sytuację: menedżer zostaje zaproszony na przesłuchanie przez policję w związku z podejrzeniem oszustwa związanego z fakturami u swojego pracodawcy. Nie wie jeszcze, jakie e-maile i płatności ma policja. Wraz ze swoim prawnikiem postanawia zachować milczenie podczas pierwszego przesłuchania. Po udostępnieniu akt okazuje się, że płatności zostały zatwierdzone przez zarząd. Następnie składa oświadczenie poparte tymi dokumentami. Taka kolejność zdarzeń chroni go przed nieprawdziwymi oświadczeniami złożonymi zbyt wcześnie.

Co dotyczy przedsiębiorstw i dochodzeń regulacyjnych?

W Holandii firmy mogą być ścigane i mogą być przedmiotem dochodzenia prowadzonego przez organy regulacyjne. W postępowaniu administracyjnym dotyczącym grzywien istnieje odrębne prawo do milczenia, ale istnieje również ogólny obowiązek współpracy z organami nadzoru. Wiedza o tym, który z tych dwóch warunków ma zastosowanie, jest niezbędna.

Artykuł 5:10a Ogólnego Prawa Administracyjnego (Algemene wet bestuursrecht, Awb) stanowi, że osoba przesłuchiwana w celu nałożenia sankcji karnej nie ma obowiązku składania oświadczeń dotyczących naruszenia. Przed przesłuchaniem należy ją poinformować, że nie ma obowiązku udzielania odpowiedzi. Dotyczy to na przykład sytuacji, gdy organ nadzoru przesłuchuje osobę w celu nałożenia grzywny administracyjnej.

Jednocześnie przełożeni mają szerokie uprawnienia do żądania informacji i dokumentów na mocy ustawy Awb, a odmowa współpracy może zostać ukarana. Prawo do milczenia nie uzasadnia odmowy przekazania już istniejących dokumentów. Granica między obowiązkiem współpracy a prawem do milczenia zależy od zadanego pytania i etapu dochodzenia. Przed udzieleniem odpowiedzi należy ocenić tę granicę.

Czy milczenie dotyczy również dokumentów i danych cyfrowych?

Nie. Prawo do milczenia obejmuje oświadczenia, a nie istniejące dokumenty czy dane. E-maile, wiadomości czatu, pliki na laptopie i dane w telefonie mogą zostać skonfiskowane i wykorzystane w granicach określonych przez prawo dla każdego uprawnienia śledczego.

Oznacza to, że milczenie w sali przesłuchań zapewnia ograniczoną ochronę, jeśli Twoje wcześniejsze wiadomości już zdradzają prawdę. Śledczy coraz częściej opierają się na dowodach cyfrowych: e-mailach, komunikatorach, danych o lokalizacji i pamięci masowej w chmurze. To, co napisałeś przed rozpoczęciem śledztwa, nie jest objęte prawem do milczenia.

Możesz kontrolować sposób komunikacji, gdy dowiesz się, że trwa śledztwo. Każda nowa wiadomość dotycząca sprawy może stać się dowodem. Pamiętaj o tym i omów z prawnikiem, co możesz, a czego nie możesz mówić współpracownikom, partnerom biznesowym lub rodzinie.

W poniższej tabeli podano przykłady, w jaki sposób osoby prywatne i firmy mogą rozsądnie wykorzystać ciszę:

Co powinieneś zrobić, jeśli zostaniesz zaproszony na przesłuchanie?

Skontaktuj się z prawnikiem przed przesłuchaniem, zapytaj, o co jesteś podejrzany i przygotuj się na wybór między odpowiedzią a milczeniem. Nie idź na przesłuchanie nieprzygotowany, nawet jeśli ma ono charakter nieformalnej rozmowy.

Zaproszenie na przesłuchanie w charakterze podejrzanego nie jest nieformalną rozmową. Wszystko, co powiesz, może zostać nagrane i wykorzystane. Masz prawo przyprowadzić adwokata na przesłuchanie (art. 28d Kodeksu). Wykorzystaj czas przed spotkaniem, aby omówić podejrzenia, ewentualne dowody i swoje podejście.

W przypadku aresztowania możesz natychmiast poprosić o adwokata. Masz wówczas prawo do konsultacji do pół godziny przed pierwszym przesłuchaniem (art. 28c). Nie musisz wypowiadać się na temat sprawy przed konsultacją.

Jak należy obchodzić się z wiadomościami i mediami społecznościowymi w trakcie śledztwa?

Uważaj na wszystko, co piszesz. Wiadomości, posty i e-maile dotyczące sprawy mogą zostać wykorzystane jako dowód, a ich usunięcie po rozpoczęciu śledztwa może stworzyć nowe problemy.

Wiele osób dzieli się swoją wersją wydarzeń ze znajomymi, współpracownikami lub online. Takie wiadomości nie są chronione prawem do zachowania milczenia. Mogą one przeczyć późniejszym zeznaniom lub zostać odczytane jako przyznanie się do winy. Lepiej nie wypowiadać się na temat sprawy na piśmie, dopóki nie porozmawiasz z prawnikiem.

Nie usuwaj wiadomości ani plików, które mogą być istotne, gdy wiesz, że trwa dochodzenie. Może to zostać odebrane jako próba udaremnienia dochodzenia i zaszkodzić Twojej wiarygodności. Omów z prawnikiem, jak postępować z istniejącymi danymi.

Co się zmienia, gdy śledztwo wykracza poza granice?

Prawo do milczenia istnieje w całej Europie, ale jego szczegóły różnią się w zależności od kraju. Jeśli śledztwo obejmuje kilka jurysdykcji, sprawdź, jak każda z nich traktuje milczenie, obowiązek współpracy i korzystanie z dokumentów.

Wszystkie państwa członkowskie UE są związane artykułem 6 EKPC, dlatego podstawowa ochrona przed samoobciążeniem obowiązuje w całej UE. Zasady dotyczące wyciągania wniosków z milczenia, obowiązku współpracy z organami regulacyjnymi oraz dostępu do adwokata podczas przesłuchania mogą się jednak różnić. W przypadku firm międzynarodowych wskazane jest skoordynowanie działań z prawnikami w każdym zaangażowanym kraju, aby oświadczenie złożone w jednym kraju nie podważało pozycji w innym.

Co powinieneś sprawdzić będąc podejrzanym?

Przygotuj się przed pierwszym przesłuchaniem. Zgodnie z artykułem 28c Sv, aresztowany podejrzany może skonsultować się z prawnikiem do pół godziny przed przesłuchaniem, a zgodnie z artykułem 28d Sv, prawnik może być obecny podczas przesłuchania.

• Czy otrzymałeś ostrzeżenie na podstawie artykułu 29 Sv przed rozpoczęciem przesłuchania? Jeśli nie, poinformuj o tym swojego prawnika.
• Czy wiesz, o co jesteś podejrzany i jakie dowody ma policja?
• Czy ustaliłeś już ze swoim prawnikiem, na jakie pytania odpowiesz, a na które nie?
• Czy zapoznałeś się z oficjalnym raportem (procesem werbalnym) i poprosiłeś o poprawki przed jego podpisaniem?
• Czy zaprzestałeś pisania o tej sprawie w wiadomościach i mediach społecznościowych, niczego nie usuwając?

Co powinnaś sprawdzić jako firma?

Oddziel pytania dotyczące naruszenia od próśb o dokumenty. Artykuł 5:10a Awb chroni oświadczenia w postępowaniu w sprawie grzywny, ale obowiązek współpracy wynikający z artykułu 5:20 Awb obejmuje istniejące dokumenty.

• Czy wyznaczono jedną osobę kontaktową do kontaktów z organami regulacyjnymi, policją i mediami?
• W jakiej roli pracownik jest przesłuchiwany: jako świadek, podejrzany czy w imieniu firmy?
• Czy przed przekazaniem jakichkolwiek informacji światu zewnętrznemu przeprowadzono wewnętrzną kontrolę faktów?
• Czy dokumenty są przechowywane, gdy spodziewane jest dochodzenie? Ich zniszczenie może skutkować odrębną odpowiedzialnością karną.
• Czy istnieje zapis tego, o co wnioskowano i co dostarczono, a także kiedy?
• Czy w przypadku dochodzenia transgranicznego działania są koordynowane z prawnikami z każdego kraju zaangażowanego w dochodzenie?

Co możemy dla Ciebie zrobić w związku z prawem do zachowania milczenia?

Nasi adwokaci specjalizujący się w prawie karnym udzielają pomocy podejrzanym i firmom od momentu pierwszego wezwania na przesłuchanie.

• Przed przesłuchaniem omawiamy z Tobą podejrzenia i wspólnie decydujemy, czy masz mówić, czy milczeć.
• Uczestniczymy w przesłuchaniu Cię przez policję na podstawie artykułu 28d Sv.
• Zanim złożysz oświadczenie, żądamy akt sprawy i oceniamy dowody.
• Sprawdzamy, czy ostrzeżenie zostało wydane i jeśli nie, wszczynamy postępowanie w sprawie wykluczenia Twojego oświadczenia.
• Doradzamy przedsiębiorstwu w kwestii granicy między obowiązkiem współpracy a prawem do milczenia w toku dochodzenia regulacyjnego.

Podsumowanie

• Zgodnie z artykułem 29 Kodeksu postępowania karnego podejrzany nie ma obowiązku odpowiadania na pytania i musi zostać pouczony przed przesłuchaniem.
• Milczenie nie jest dowodem winy, ale gdy inne dowody wyraźnie wymagają wyjaśnień, sąd może uznać, że żadnego wyjaśnienia nie udzielono (Sąd Najwyższy, 3 czerwca 1997 r.).
• Nadal musisz ujawnić swoją tożsamość, a dowody istniejące niezależnie od twojej woli, takie jak dokumenty i próbki ciała, mogą zostać zebrane.
• W postępowaniu administracyjnym dotyczącym grzywny artykuł 5:10a Awb daje podobne prawo do zachowania milczenia, jednak firmy mają również obowiązek współpracy z organami nadzoru.
• Zdecyduj, czy chcesz rozmawiać z prawnikiem, czy zachować milczenie, najlepiej przed pierwszym przesłuchaniem.

PYTANIA I ODPOWIEDZI